«هابیت»؛ روایت‌های افسانه‌ای و جستجوی آزادی از اسطوره‌ها
خبر از خرید حق ساخت فیلم بر اساس کتاب «سیلماریلیون» توسط پیتر جکسون، کارگردان معروف سه‌گانه «ارباب حلقه‌ها» و «هابیت»، بار دیگر نگاه‌ها را به سمت دنیای داستانی جی. آر. آر. تالکین جلب کرده است؛ نویسنده‌ای که آثارش به مجموع فروش بیش از ۲۵۰ میلیون نسخه در نقاط مختلف جهان دست یافته‌اند. هم‌زمانی این خبر با نزدیک شدن به پخش فصل سوم سریال «حلقه‌های قدرت» فرصتی فراهم می‌آورد تا به بررسی این سؤال پرداخته شود که تالکین چه نوآوری‌هایی به ادبیات فانتزی افزوده و چرا جهان داستانی‌اش همچنان طرفداران زیادی دارد؟
مراد فرهادپور در آغاز کتاب «درخت و برگ»، با ذکر اقتباسی از والتر بنیامین، به نقش قصه‌های پریان به‌عنوان ابزاری برای رهایی انسان از سلطه اسطوره‌ها اشاره می‌کند. در این دیدگاه، داستان‌های پریان فقط روایت‌هایی برای سرگرم کردن بچه‌ها نیستند، بلکه استمرار یک سنت تاریخ‌ساز هستند که به انسان قدرت می‌دهند تا با ترس‌ها و محدودیت‌های زندگی‌اش روبه‌رو شود و راهی برای عبور از آنان پیدا کند.
تالکین نیز، به قول معروف، دنیای آردا و داستان «ارباب حلقه‌ها» را با این هدف خلق کرد که به حیات رویاها و تخیلات ادامه دهد. او با توسعه مرزهای خیال، فانتزی را از ژانری که غالباً وابسته به کودکان تلقی می‌شد، فراتر برد و آن را به دنیایی برای طیف‌های مختلف سنی تبدیل نمود؛ کسانی که همچنان به دنبال جستجوی ناشناخته‌های جهان و انسانی هستند.
بیلبو بگینز؛ قهرمانی که به آسانی چنین لقب نیافته است
داستان این جهان با «هابیت» آغاز گردید؛ کتابی که تالکین در ابتدا به هیچ عنوان انتظار چنین استقبال بی‌نظیری را نداشت. او پس از انتشار آن در سال ۱۹۳۷ و دریافت نامه‌های متعددی از خوانندگان، متوجه شد که تلاش‌های بیش از یک دهه‌اش برای خلق این داستان به تحقق پیوسته است.
اما چه ویژگی‌ای «هابیت» را متمایز می‌کند؟ یکی از پاسخ‌ها در وجود شخصیت اصلی آن نهفته است. بیلبو بگینز، بر خلاف بسیاری از قهرمانان افسانه‌ای، نه جنگجویی چون کوهی از قدرت و نه شمشیرزنی چیره‌دست است. او موجودی ساده‌دل، گوشه‌گیر و به دنبال آرامش است که زندگی را در خانه‌ای آسوده، با غذایی خوب، نوشیدنی عصرگاهی و روزهایی بدون شگفتی خلاصه می‌کند. بیلبو هرگز سر به ماجراجویی نمی‌زند و میل ندارد آرامش زیستن آشنا را فدای ناشناخته‌ها کند.
اما با ورود گندالف و گروهی از دورف‌ها به زندگی‌اش، این آرامش به چالش کشیده می‌شود و بیلبو علیه میل باطنی‌اش به سفری می‌پردازد که قرار است زندگی‌اش را دستخوش تغییرات کند. او در طول این سفر، شجاعت، نبوغ، استقلال و قابلیت تصمیم‌گیری خود را کشف می‌کند. بیلبو از بدو ورود قهرمان نیست؛ بلکه در پس این داستان به قهرمانی تبدیل می‌شود.
امروزه چنین الگویی در ادبیات فانتزی و داستان‌های ماجراجویانه معمول است، اما انتشار «هابیت» در سال ۱۹۳۷ نشان‌دهندهٔ انتخاب منحصر به فرد تالکین است. قهرمان او نه‌تنها فردی افسانه‌ای و جنگجوی شکست‌ناپذیر نیست، بلکه موجودی کوچک است که ترجیح می‌دهد در فضای امن و راحت خود بماند. بیلبو می‌تواند نمونه‌ای ایستا از قهرمان‌های عادی به شمار رود؛ شخصیتی که خواننده به راحتی می‌تواند ترس‌ها و تردیدهای خود را در آن بیابد.
بیلبو هیچ تمایلی به تغییر نداشته و در برابر ناشناخته‌ها تردید می‌کند، اما زمانی که از دنیای امن خود پا فراتر می‌گذارد، به توانایی‌های نهفته‌ای می‌رسد که پیشتر از وجودشان بی‌خبر بوده است. سفر او تنها یک جابه‌جایی در سرزمین میانه نیست، بلکه حرکتی است از زندگی عادی به سوی یک جهانی ناشناخته. ماجراجویی او او را نابود نمی‌کند، بلکه ابعاد پنهان شخصیتش را آشکار می‌سازد.
قصه‌های پریان؛ مواجهه با ترس و ناشناخته‌ها
از این زاویه، می‌توان بار دیگر به اندیشه والتر بنیامین در مورد قصه‌های پریان برگردیم. در این بینش، داستان‌های پریان تلاشی برای رهایی انسان از چنگ ترس و اسطوره هستند؛ مواجهه‌ای با جهانی ناشناخته و گاه ترسناک که می‌تواند راهی برای عبور از محدودیت‌ها و پیدا کردن یک مسیر نو فراهم کند.
بیلبو نیز در این سنت قرار دارد: موجودی کوچک در دنیایی بزرگ، که ناگزیر است با چیزهایی که قبلاً از آنها می‌ترسید، مواجه شود. اهمیت او به این نیست که از ابتدا قهرمان شکست‌ناپذیر است، بلکه بر این است که پا به دنیای ناشناخته می‌گذارد و در این رویارویی شناسایی تازه‌ای از خویش به دست می‌آورد.
شاید یکی از کارکردهای داستان‌های فانتزی همین باشد؛ مخاطب از واقعیت دور می‌شود تا در افسانه‌ای خیالی به مواجهه با ترس‌ها، ضعف‌ها و توانایی‌های خود بپردازد. در این معنا، خیال نه صرفاً راهی برای گریز از واقعیت، بلکه فرصتی نو برای فهم انسان و تجربیات او به شمار می‌آید.
دنیای تالکین؛ روایت ضعف‌ها و انتخاب‌های انسانی
نقش تالکین تنها به خلق قهرمانان عادی محدود نیست. در دنیای داستانی او، شخصیت‌ها ناپخته نیستند و مستعد وسوسه، خودبزرگ‌بینی، خطا و قدرتمندی بیش از حد هستند و گاهی خود را در مسیر اشتباهی می‌اندازند. حتی شخصیت‌هایی که در آغاز قدرتمند و برجسته به نظر می‌رسند، از این نواقص بی‌نصیب نیستند.
همین ویژگی است که سرزمین میانه را، علی‌رغم موجودات خیالی و مناظر افسانه‌ای‌اش، به شدت انسانی می‌کند. در این دنیای خیالی، مرز بین خیر و شر همیشه ساده نیست. شخصیت‌ها ممکن است سقوط کنند و بار دیگر سر برآورند؛ همان‌طور که یک انتخاب نادرست می‌تواند زنجیره‌ای از حوادث و پیامدهایی ویرانگر به بار آورد که دیگر راهی برای بازگشت وجود نداشته باشد.
در دنیای تالکین، سرنوشت به همه شخصیت‌ها فرصت دوباره نمی‌دهد. بعضی قابلیت بازگشت دارند و برخی دیگر بر اثر انتخاب‌هایشان نابود می‌شوند. بنابراین، شخصیت‌ها صرفاً ابزاری برای پیشبرد داستان نیستند؛ بلکه انتخاب‌ها و کارهای آنها در شکل‌گیری معنا و مفهوم روایت نقش موثری دارند. فرودو و گالوم نمونه‌های بارز این موضوع‌اند و سرگذشت هورین نشان می‌دهد چگونه خطاها می‌توانند پیامدهایی ویرانگر به همراه داشته باشند.
بدین ترتیب می‌توان دریافت که «هابیت» و «ارباب حلقه‌ها» صرفاً داستان‌هایی درباره اژدها، سحر و جادو، و موجودات افسانه‌ای نیستند. در پشت این دنیای خیالی، نواختنی درباره انسان و نقاط ضعف او وجود دارد؛ نواختنی درباره ترس، وسوسه، قدرت، دوستانی و مضامین امیدواری و امکان دگرگونی.
چرا بیلبو همچنان قهرمانی دیرپا محسوب می‌شود؟
شاید راز ماندگاری بیلبو این باشد که تالکین به ما می‌آموزد برای قهرمان شدن، لازم نیست در آغازش همچون قهرمانانی افسانه‌ای باشید. گاهی کافی است تنها با وجود ترس، قدمی از عزلت امن‌تان بردارید و با جهانی که شناختی از آن ندارید، روبه‌رو شوید.
قصه‌های پریان نیز احتمالاً به همین دلیل قرن‌ها زنده مانده‌اند؛ نه تنها به خاطر تصویر کشیدن قهرمانان شکست‌ناپذیر در حال نجات دنیا، بلکه به خاطر یادآوری این نکته که انسان معمولی نیز می‌تواند از دل ترس و ناشناخته‌ها فرار کند و در پایان سفر، به فردی جدید بدل شود.
از این منظر، «هابیت» بیشتر از یک داستان ماجراگذاری، روایتی در خصوص قابلیت دگرگونی انسان محسوب می‌شود؛ داستانی که از فضای آرامی آغاز می‌گردد و به سفری می‌رسد که در آن، شخصیت اصلی نه‌تنها دنیای اطرافش، بلکه قابلیت‌ها و محدودیت‌های خود را نیز شناسایی می‌کند.
مخاطبان خبرآنلاین می‌توانند با مراجعه به وب‌سایت نشر روزنه و استفاده از کد تخفیف khabar405، آثار مجموعه «ارباب حلقه‌ها» از نشر روزنه را با تخفیف ویژه تهیه کنند.
59243
