هوش مصنوعی بازار RAM را به هم ریخت
اگر در ماه‌های اخیر قیمت لپ‌تاپ، قطعات کامپیوتر یا برخی دستگاه‌های الکترونیکی را دنبال کرده باشید، افزایش قیمت حافظه احتمالاً برایتان محسوس بوده است. حالا مدیران صنعت حافظه هشدار داده‌اند این وضعیت قرار نیست به این زودی تمام شود. برآوردهای تازه شرکت‌های Micron و Samsung نشان می‌دهد فشار روی عرضه حافظه ممکن است دست‌کم تا سال ۲۰۲۸ ادامه داشته باشد.
عامل اصلی این بار نه کمبود موقت مواد اولیه یا اختلال کارخانه‌ها، بلکه انفجار تقاضا برای زیرساخت‌های هوش مصنوعی است.
سانجی مهروترا، مدیرعامل Micron، در صحبت با سرمایه‌گذاران گفته تقاضا برای حافظه این شرکت طی چند سال آینده همچنان بیشتر از میزان عرضه خواهد بود. بخش بزرگی از ظرفیت تولید سال ۲۰۲۷ از همین حالا به مشتریان اختصاص پیدا کرده و مذاکرات زیادی که اکنون انجام می‌شود مربوط به تأمین حافظه در سال ۲۰۲۸ است. به گفته او، قیمت قراردادهای سال ۲۰۲۷ نیز به میزان قابل توجهی بالاتر از سال ۲۰۲۶ است.
این شرایط در ظاهر عجیب است. حافظه DRAM کالایی بوده که در طول تاریخ بارها وارد چرخه کمبود و مازاد شده است. کارخانه‌ها ظرفیت را افزایش می‌دهند، عرضه زیاد می‌شود، قیمت پایین می‌آید و شرکت‌ها دوباره سرمایه‌گذاری را کاهش می‌دهند. اما موج هوش مصنوعی ساختار این بازار را تا حدی تغییر داده است.
مدل‌های بزرگ برای اجرا روی GPUهای مراکز داده به حافظه‌ای بسیار سریع نیاز دارند. این حافظه با نام HBM یا High Bandwidth Memory شناخته می‌شود. در HBM چندین لایه حافظه روی هم قرار می‌گیرند تا پردازنده بتواند با پهنای باند بسیار بالا به داده‌ها دسترسی پیدا کند.
GPU بسیار سریع بدون حافظه کافی عملاً نمی‌تواند ظرفیت کامل خود را استفاده کند. مدل‌های هوش مصنوعی باید میلیاردها پارامتر، داده‌های میانی و حافظه مربوط به درخواست‌های همزمان کاربران را نگه دارند. هرچه مدل بزرگ‌تر شود، Context بیشتری داشته باشد و Agentهای بیشتری همزمان اجرا شوند، نیاز به حافظه افزایش پیدا می‌کند.
به همین دلیل شرکت‌هایی مانند انویدیا، AMD و سازندگان مراکز داده حجم عظیمی از HBM سفارش می‌دهند. مشکل اینجاست که HBM و حافظه معمولی کامپیوتر کاملاً مستقل از هم ساخته نمی‌شوند. هر دو بخشی از ظرفیت تولید DRAM کارخانه‌ها را مصرف می‌کنند.
سامسونگ اعلام کرده انتظار دارد HBM در سال ۲۰۲۷ نزدیک به ۳۰ درصد ظرفیت ویفر صنعت DRAM را به خود اختصاص دهد؛ در حالی که سهم آن در سال جاری حدود ۲۰ درصد عنوان شده است. وقتی سهم بیشتری از کارخانه صرف HBM شود، ظرفیت کمتری برای RAM معمولی لپ‌تاپ، دسکتاپ و دستگاه‌های مصرفی باقی می‌ماند.
موضوع وقتی جدی‌تر می‌شود که بدانیم تولید HBM نسبت به DRAM معمولی از نظر سطح ویفر نیز پرهزینه‌تر است. برآوردهای صنعت نشان داده‌اند مقدار مشخصی HBM می‌تواند چند برابر حافظه DDR استاندارد ظرفیت تولید را درگیر کند. بنابراین انتقال کارخانه از DRAM عادی به HBM فقط جایگزینی یک گیگابایت با یک گیگابایت نیست.
این فشار قبلاً آثار خود را نشان داده است. برخی سازندگان کامپیوتر مدل‌هایی با حافظه کمتر عرضه کرده‌اند یا قیمت دستگاه‌هایی که RAM بیشتری دارند افزایش پیدا کرده است. قیمت حافظه تنها روی رایانه اثر نمی‌گذارد؛ گوشی، کنسول بازی، تلویزیون هوشمند، دستگاه استریم و بسیاری از تجهیزات الکترونیکی به DRAM یا NAND نیاز دارند.
حتی محصولی مانند Nvidia Shield TV Pro که فناوری اصلی آن چند سال قدمت دارد، تحت تأثیر افزایش قیمت قطعات قرار گرفته و انویدیا اخیراً قیمت آن را افزایش داده است. این نشان می‌دهد موج سرمایه‌گذاری AI فقط روی محصولات مخصوص مراکز داده اثر نمی‌گذارد و به تدریج هزینه وسایل مصرفی را نیز بالا می‌برد.
Micron یکی از شرکت‌هایی است که به طور مستقیم از وضعیت فعلی سود برده است. این شرکت در گزارش مالی سال ۲۰۲۶ ارقام بسیار بزرگی ثبت کرده و گفته تقاضای مرتبط با هوش مصنوعی نقش مهمی در رشد کسب‌وکارش داشته است. درآمد سه‌ماهه چهارم مالی شرکت به ۵۴٫۲۳ میلیارد دلار رسید و درآمد کل سال مالی نیز حدود ۱۳۳٫۲ میلیارد دلار اعلام شد.
شرکت البته در حال افزایش ظرفیت است. کارخانه‌ها و خطوط جدید در نقاط مختلف ساخته می‌شوند و Micron روی تأسیسات جدید مربوط به حافظه و بسته‌بندی HBM سرمایه‌گذاری کرده است. برای مثال یک مجموعه پیشرفته مربوط به HBM در سنگاپور قرار است از سال ۲۰۲۷ کمک معناداری به عرضه این نوع حافظه کند.
اما ساخت کارخانه تراشه با اضافه کردن چند سرور به یک مرکز داده تفاوت دارد. احداث clean room، نصب تجهیزات، آزمایش خط تولید و بالا بردن بازده ویفرها چند سال زمان می‌برد. حتی بعد از آغاز تولید نیز ظرفیت کارخانه یک‌شبه به حداکثر نمی‌رسد.
مهروترا گفته بخشی از ظرفیت تازه Micron در سال ۲۰۲۸ وارد مدار خواهد شد، اما حتی آن زمان نیز افزایش تولید تدریجی خواهد بود. از طرف دیگر نسل‌های جدید HBM پیچیده‌تر می‌شوند و بخشی از مزیت ناشی از کوچک‌تر شدن فناوری ساخت توسط افزایش پیچیدگی محصول خنثی می‌شود.
عامل دیگری که شرایط را متفاوت کرده، قراردادهای بلندمدت مشتریان بزرگ AI است. شرکت‌های ارائه‌دهنده فضای ابری دیگر منتظر نمی‌مانند تا حافظه در بازار آزاد موجود شود. آنها ظرفیت کارخانه را از قبل رزرو می‌کنند، قرارداد چندساله می‌بندند و در بعضی موارد پیش‌پرداخت قابل توجهی می‌دهند. در نتیجه سازنده حافظه می‌تواند بخش بزرگی از محصول سال آینده خود را پیش از تولید بفروشد.
این وضعیت خبر خوبی برای کسی نیست که انتظار دارد قیمت RAM کامپیوتر در چند ماه آینده ناگهان سقوط کند. ممکن است قیمت در دوره‌هایی کاهش پیدا کند، اما شواهد فعلی نشان می‌دهد محدودیت ظرفیت ساخت همچنان وجود دارد.
البته یک عدم قطعیت بزرگ باقی مانده است: ادامه رونق هوش مصنوعی.
تمام این پیش‌بینی‌ها با این فرض انجام می‌شود که شرکت‌ها همچنان صدها میلیارد دلار برای مراکز داده خرج کنند و تقاضا برای GPU و HBM بالا بماند. اگر سرمایه‌گذاری AI به شکل جدی کند شود، کارخانه‌هایی که امروز با کمبود ظرفیت روبه‌رو هستند ممکن است چند سال بعد ناگهان با مازاد تولید مواجه شوند؛ اتفاقی که قبلاً نیز بارها در صنعت حافظه رخ داده است.
برخی مدیران صنعت حتی معتقدند ورود تولیدکنندگان جدید و مقاومت مصرف‌کنندگان در برابر قیمت‌های بالا می‌تواند زودتر از پیش‌بینی Micron فشار روی قیمت‌ها را کاهش دهد. بنابراین «کمبود تا ۲۰۲۸» را نباید به معنی تضمین افزایش دائمی قیمت تا آن سال دانست. این پیش‌بینی بر اساس سفارش‌ها و ظرفیت فعلی انجام شده است.
آنچه فعلاً روشن‌تر به نظر می‌رسد این است که AI فقط بازار کارت گرافیک را تغییر نداده است. حافظه، برق، تجهیزات شبکه، سیستم‌های خنک‌کننده و حتی زنجیره تأمین کامپیوترهای معمولی تحت تأثیر ساخت مراکز داده عظیم قرار گرفته‌اند.
برای مصرف‌کننده‌ای که قصد خرید یا ارتقای کامپیوتر دارد، دوران RAM بسیار ارزان شاید فعلاً به تعویق افتاده باشد. سازندگان حافظه در شرایطی قرار گرفته‌اند که مشتریان مراکز داده حاضرند برای HBM و DRAM سروری قیمت‌های بسیار بالایی بپردازند؛ طبیعی است که بخش مصرفی دیگر اولویت نخست کارخانه‌ها نباشد.
اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، یکی از غیرمنتظره‌ترین نتایج رونق هوش مصنوعی این خواهد بود که حتی کسی که هیچ‌وقت از یک چت‌بات استفاده نمی‌کند نیز هنگام خرید لپ‌تاپ، گوشی یا RAM جدید بخشی از هزینه این انقلاب فناوری را پرداخت خواهد کرد.
