تشکیل تورم ۶۹ درصدی: داستان نیم‌قرن نوسانات اقتصادی در ایران
مسئله تورم برای اقتصاد ایران پدیده‌ای آشنا و کهنه است. از آغاز دهه ۵۰ تا کنون، افزایش سطح عمومی قیمت‌ها به معضلی دائمی در اقتصاد کشور تبدیل شده است و در ۴۶ سال از مجموع ۵۰ سال اخیر، شاهد نرخ تورم دو رقمی بوده‌ایم. با این حال، تحلیل تاریخچه نشان می‌دهد که الگوی تورمی ایران در دهه ۹۰ دگرگون شده و اقتصاد پس از تحریم‌ها و خروج ایالات متحده از برجام، به دورانی از تورم‌های بالاتر و پایدارتر وارد شده است؛ به طوری که میانگین نرخ تورم در یک دهه و نیم اخیر به بیش از ۳۴ درصد رسیده است.
اقتصاد ایران از بدو پیدایش خود دست‌کم در نیم‌قرن گذشته با پدیده تورم دست و پنجه نرم کرده، اما شدت و استمرار آن در سال‌های اخیر به طرز قابل توجهی با دوره‌های قبل متفاوت است. آمار بانک مرکزی نشان می‌دهد که در ۴۶ سال از ۵۰ سال گذشته، تورم دو رقمی بوده است؛ با این حال در سه دهه نخست بعد از انقلاب، تنها در سال‌های ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴ نرخ تورم از مرز ۳۰ درصد عبود. این وضعیت از سال ۱۳۹۷ به بعد دچار تغییر شد و از آن زمان تاکنون، نرخ تورم دیگر به زیر ۳۰ درصد بازنگشته است.
در سال‌های ابتدایی پس از انقلاب، روند تورم به سوی افزایش پیش رفت. نرخ تورم در سال ۱۳۵۹ به ۲۳.۸ درصد و در سال ۱۳۶۰ به ۲۲.۸ درصد رسید، اما در سال‌های بعدی کاهش یافت و در سال ۱۳۶۴ به ۶.۹ درصد، پایین‌ترین نرخ ثبت شده در دوره جمهوری اسلامی، دست یافت. با افت قیمت نفت و افزایش کسری بودجه در سال ۱۳۶۵، تورم دوباره صعودی شد و در دو سال پایانی جنگ به بالای ۲۰ درصد باقی ماند. میانگین تورم در دهه ۶۰ به حدود ۱۸.۰۸ درصد رسید.
دهه ۷۰ با پیاده‌سازی سیاست‌های معروف به شوک‌درمانی آغاز شد و در نیمه اول این دهه، شاهد افزایش قابل ملاحظه‌ای در نرخ تورم بودیم. در سال‌های ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴، تورم از ۳۰ درصد گذشت. اما پس از تغییر در سیاست‌ها و تمرکز بر تثبیت اقتصادی، این روند کاهش یافت و در سال ۱۳۷۹ به ۱۲.۶ درصد رسید. میانگین تورم این دهه به حدود ۲۴.۴ درصد بالغ گردید.
می‌توان دهه ۸۰ را دوره‌ای با ثبات نسبی در زمینه تورم تلقی کرد. بالاترین نرخ تورم این دهه در سال ۱۳۸۷ به ۲۵.۴ درصد رسید، در حالی که پایین‌ترین نرخ آن در سال ۱۳۸۴ با ۱۰.۴ درصد ثبت شد. میانگین تورم این دهه نیز به ۱۴.۷۳ درصد رسید و آن را به آرام‌ترین دوره از نظر تورم در نیم‌قرن اخیر تبدیل کرد.
از طرف دیگر، دهه ۹۰ شاهد تحولاتی بنیادین در الگوی تورمی اقتصاد ایران بود. در سال‌های اولیه این دهه و همزمان با تشدید تحریم‌ها، نرخ تورم رو به افزایش گذاشت. اما پس از روی کار آمدن دولت روحانی و آغاز مذاکرات هسته‌ای، این روند دچار تعدیل شد و پس از توافق برجام، نرخ تورم در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ به ارقامی تک‌رقمی رسید.
پس از خروج ایالات متحده از برجام و اجرای سیاست «فشار حداکثری» در نیمه دوم دهه ۹۰، تورم بار دیگر افزایش یافت. از سال ۱۳۹۷ به این‌سو، نرخ تورم هرگز به زیر ۳۰ درصد بازنگشته و در سال ۱۴۰۱ به بیش از ۵۰ درصد رسید. میانگین تورم در دهه ۹۰ نیز به بیش از ۲۵.۲ درصد رسید.
این روند در سال‌های دهه ۱۴۰۰ شدت بیشتری پیدا نمود. میانگین تورم از سال ۱۴۰۰ تا مرداد ۱۴۰۵، با در نظر گرفتن نرخ قطعی مرداد ۱۴۰۵، به ۴۹.۳۱ درصد افزایش یافته است. همچنین میانگین تورم در بازه زمانی از سال ۱۳۹۰ تا مرداد ۱۴۰۵ به ۳۴.۲۶ درصد رسید، در حالی که این عدد در فاصله سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۹ تنها ۱۹.۰۷ درصد محسوب می‌شد.
بنابراین، میانگین نرخ تورم از ابتدای دهه ۹۰ نسبت به دوره‌های پیشین بیش از ۱۵ واحد درصد افزایش یافته و حدود ۸۰ درصد بیشتر شده است؛ تحولی که نشان‌گر آن است که اقتصاد ایران در سال‌های اخیر با نوعی تورم مواجه شده که نه تنها مزمن بلکه به‌مراتب بالاتر و پایدارتر از دوره‌های قبلی است.
برای مشاهده متن کامل گزارش به همراه نمودار، به این‌جا مراجعه کنید.
۲۲۳۲۲۹
