تحلیل شگفت‌آور مرکز آمار از وضعیت مالی ایرانیان در سال ۱۴۰۴ / هزینه‌ها ۴۵ درصد افزایش یافت، در حالی که درآمدها عقب ماندند
آرمان زارعی: طبق آخرین گزارش ارائه‌شده از سوی مرکز آمار ایران، در سال ۱۴۰۴ شاهد افزایش تفکیک سرعت رشد هزینه‌ها و درآمدهای خانوار هستیم. متوسط هزینه سالانه خانوارهای شهری به حدود ۳۹۲ میلیون تومان رسیده و این میزان نسبت به سال گذشته ۴۵.۴ درصد رشد نشان می‌دهد. از سوی دیگر، درآمد سالانه خانوار متوسط شهری با افزایشی معادل ۴۱.۲ درصد به حدود ۴۸۵ میلیون تومان رسیده است. بدین ترتیب، هزینه‌ها ۴.۲ واحد درصد سریع‌تر از درآمدها افزایش یافته‌اند.
این تناقض در شرایطی به وقوع پیوسته که عمده هزینه خانوار شهری مربوط به اقلامی است که بخش قابل توجهی از بودجه آن‌ها را تشکیل می‌دهد. از هزینه سالانه ۳۹۲ میلیون تومانی، نزدیک به ۱۱۱ میلیون تومان به خرید مواد غذایی و دخانیات تخصیص یافته و تقریبا ۲۸۱ میلیون تومان نیز به هزینه‌های غیرخوراکی اختصاص دارد. در مورد هزینه‌های غیرخوراکی، مسکن و انرژی به همراه روشنایی همچنان بخش اعظم این نوع هزینه‌ها را شامل می‌شوند.
هزینه سالانه خانوار شهری به ۳۹۲ میلیون تومان رسید
بر اساس آمار مرکز آمار، هزینه متوسط سالانه خانوار شهری در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۹۲ میلیون تومان برآورد می‌شود. اگر این رقم به صورت ساده بر ۱۲ ماه تقسیم گردد، متوسط هزینه ماهانه خانوار به حدود ۳۲.۷ میلیون تومان می‌رسد؛ رقمی که نشان‌دهنده میانگین کل سال است و تمایز بین خانوارهای مختلف را به تصویر نمی‌کشد.
در میان هزینه‌ها، ۲۸.۳ درصد به خوراکی‌ها و دخانیات اختصاص یافته و سهم هزینه‌های غیرخوراکی معادل ۷۱.۷ درصد بوده است. در بخش خوراکی و دخانیات، گوشت با سهم ۲۲.۹ درصدی در بالاترین مرتبه قرار دارد و به دنبال آن دیگر اقلام غذایی قرار می‌گیرند.
در بخش غیرخوراکی، هزینه‌های مسکن، سوخت و روشنایی که سهمی برابر با ۵۸.۱ درصد را به خود اختصاص داده، بزرگ‌ترین بخش هزینه‌های خانوار را تشکیل می‌دهد. از این رو، درصد بالایی از هزینه‌های خانوارهای شهری در سال گذشته در دو زمینه اصلی متمرکز بوده است: هزینه‌های مربوط به مواد غذایی و هزینه‌های مرتبط با مسکن و انرژی.
درآمدی معادل ۴۸۵ میلیون تومان؛ اما هزینه‌ها جلوتر هستند
در سال ۱۴۰۴، متوسط درآمد سالانه خانوار شهری حدود ۴۸۵ میلیون تومان اعلام شده که به نسبت سال گذشته ۴۱.۲ درصد افزایش یافته است. بدین ترتیب، درآمد ماهانه این خانوارها با تقسیم بر ۱۲ به حدود ۴۰.۴ میلیون تومان دست می‌زنان.
در ترکیب درآمد خانوارهای شهری، ۳۰.۲ درصد از محل مزد و حقوق، ۱۵.۹ درصد از مشاغل آزاد کشاورزی و غیرکشاورزی و ۵۳.۹ درصد از درآمدهای غیرشغلی تأمین شده است.
سهم ۵۳.۹ درصدی درآمدهای غیرشغلی نکته جالبی در این گزارش است. هرچند نمی‌توان این آمار را به طور مستقیم معادل درآمد سرمایه‌گذاری یا درآمد حاصل از دارایی‌ها دانست، اما نشانگر این است که بخش قابل توجهی از مجموع درآمد خانوارهای شهری در سال گذشته در زمره درآمدهای غیرشغلی قرار گرفته است.
اختلاف ۴.۲ واحد درصدی میان هزینه و درآمد
تفاوت نرخ رشد هزینه و درآمد، مهم‌ترین تصویری است که گزارش سال ۱۴۰۴ را به نمایش می‌گذارد. هزینه خانوار شهری ۴۵.۴ درصد افزایش یافته، در حالی که درآمدها ۴۱.۲ درصد رشد کرده‌اند.
این رشد نشان‌دهنده این است که هزینه‌ها با سرعتی ۴.۲ واحد درصد بیشتر از درآمدها افزایش یافته‌اند. البته این اختلاف به تنهایی نمی‌تواند وضعیت تمامی خانوارها را شرح دهد؛ زیرا میانگین‌های آماری قادر به نمایاندن تفاوت‌های فاحش میان خانوارهای کم‌درآمد و پردرآمد و همچنین گروه‌های مختلف هزینه‌ای نیستند.
با این حال، روند کاهشی و صعودی هر دو شاخص به وضوح نمایان است. در سال ۱۴۰۴، افزایش هزینه‌ها از افزایش درآمدها پیشی گرفته و این موضوع به‌علاوه مشارکت بالای هزینه‌های مسکن، انرژی و خوراکی‌ها، بخش مهمی از واقعیت اقتصادی خانوار را به تصویر می‌کشد.
روستاییان؛ افزایش هزینه‌ها ۵۲ درصدی
در میان خانوارهای روستایی، فشار افزایش هزینه‌ها حتی بیشتر نمایان می‌گردد. متوسط هزینه سالانه خانوار روستایی در سال ۱۴۰۴ به حدود ۲۲۰ میلیون تومان رسیده که معادل افزایش ۵۲.۳ درصدی نسبت به سال قبل می‌باشد.
درآمد سالانه خانوارهای روستایی نیز به حدود ۲۹۷ میلیون تومان رسیده و رشد ۴۷.۵ درصدی را ثبت کرده است. بنابراین، در این دسته نیز رشد هزینه‌ها از رشد درآمد عقب نمانده و اختلاف در نرخ رشد به ۴.۸ واحد درصد می‌رسد.
ساختار هزینه‌های خانوارهای روستایی با خانوارهای شهری متفاوت است. تقریباً ۹۲ میلیون تومان از هزینه سالانه خانوارهای روستایی به خوراکی‌ها و دخانیات اختصاص یافته که این میزان معادل ۴۱.۷ درصد از کل هزینه‌هاست. همچنین هزینه‌های غیرخوراکی نیز تقریباً ۱۲۹ میلیون تومان بوده و ۵۸.۳ درصد از کل هزینه را شامل می‌شود.
گوشت، پر سهم‌ترین ماده غذایی خانوار
در سبد غذایی خانوارهای روستایی، گوشت دارای بیشترین سهم بوده و ۲۱.۳ درصد از هزینه‌های خوراکی و دخانیات را در اختیار دارد. در بخش غیرخوراکی، هزینه‌های مسکن و انرژی با ۳۸.۴ درصد در صدر هستند.
تفاوت در سهم خوراکی‌ها میان خانوارهای شهری و روستایی نیز قابل توجه است. در حالی که در شهرها ۲۸.۳ درصد از کل هزینه‌ها به خوراکی‌ها اختصاص یافته، این میزان در خانوارهای روستایی به ۴۱.۷ درصد می‌رسد.
ساختار درآمد خانوارهای روستایی نیز متفاوت از آنچه که در شهری‌ها مشاهده می‌شود است. ۳۰.۷ درصد از درآمد از مزد و حقوق، ۲۹.۱ درصد از مشاغل آزاد کشاورزی و غیرکشاورزی، و ۴۰.۲ درصد از درآمدهای غیرشغلی تأمین شده است.
تهران؛ هزینه سالانه ۵۷۸ میلیون تومان
در بین استان‌ها، تهران با بالاترین متوسط هزینه سالانه خانوار شهری روبه‌رو است. هزینه خانوار شهری در این استان به حدود ۵۷۸ میلیون تومان رسیده و در مقابل، متوسط درآمد سالانه حدود ۷۲۱ میلیون تومان گزارش شده است.
با تقسیم ساده این ارقام به ۱۲ ماه، هزینه متوسط ماهانه حدود ۴۸.۲ میلیون تومان و درآمد متوسط ماهانه حدود ۶۰.۱ میلیون تومان برآورد می‌شود. این ارقام به طور حتم میانگین هستند و نمی‌توان آن‌ها را به عنوان تصویر دقیق وضعیت تمامی خانوارهای تهرانی تفسیر کرد.
در نقطه مقابل، سمنان با حدود ۲۲۳ میلیون تومان، پایین‌ترین متوسط هزینه سالانه خانوار شهری را به ثبت رسانده است. همچنین، در بخش درآمد، سیستان با حدود ۲۸۳.۵ میلیون تومان در پایین‌ترین طبقه قرار دارد.
در مناطق روستایی، بوشهر با حدود ۳۴۰ میلیون تومان بالاترین متوسط هزینه سالانه را داشت و سیستان و بلوچستان با حدود ۱۲۲ میلیون تومان پایین‌ترین رقم را تجربه کردند. همچنین در زمینه درآمد، مازندران با حدود ۴۶۹ میلیون تومان در صدر و سیستان و بلوچستان با حدود ۱۴۴ میلیون تومان در زیرترین سطح قرار گرفته است.
افزایش مالکیت خودرو و تغییر در لوازم خانگی
گزارش مرکز آمار همچنین تصاویری از درصد مالکیت خانوارها در زمینه برخی کالاهای بادوام ارائه می‌دهد. در خانوارهای شهری، درصد خانوارهایی که دارای خودرو هستند از ۵۴.۹ درصد در سال ۱۴۰۳ به ۵۷ درصد در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است.
همچنین، درصد خانوارهای دارای ماشین لباسشویی از ۸۹.۶ درصد به ۹۱.۲ درصد و نرخ برخورداری از یخچال‌فریزر از ۶۹.۳ درصد به ۷۱.۵ درصد افزایش یافته است. در مقابل، سهم خانوارهایی که دارای مایکروویو و فرهای هالوژنی هستند کاهش یافته و از ۱۶.۱ درصد به ۱۵.۲ درصد رسیده است.
در خانوارهای روستایی نیز، سهم مالکان خودرو از ۳۸.۸ درصد به ۴۱ درصد و سهم کسانی که دارای ماشین لباسشویی هستند از ۶۵.۸ درصد به ۶۷.۴ درصد افزایش یافته است. با این حال، درصد مالکان مایکروویو و فرهای هالوژنی از ۳.۱ درصد به ۲.۷ درصد کاهش یافته است.
دخل خانوار تحت تأثیر رشد هزینه‌ها
مجموع آمارهای ارائه‌شده در گزارش مرکز آمار، نمایی دوگانه از وضعیت اقتصادی خانوار در سال ۱۴۰۴ ارائه می‌دهد؛ از یک سو درآمدها افزایش یافته‌اند و از سوی دیگر، هزینه‌ها با سرعتی بیشتر در حال رشد هستند. در خانوارهای شهری، هزینه سالانه به حدود ۳۹۲ میلیون تومان و درآمد به حدود ۴۸۵ میلیون تومان افزایش یافته است؛ با این حال، نرخ رشد هزینه‌ها ۴.۲ واحد درصد بیشتر از نرخ رشد درآمد بوده است.
در خانوارهای روستایی نیز این فاصله وجود دارد و حتی بیشتر نیز مشاهده می‌شود؛ هزینه‌ها ۵۲.۳ درصد رشد کرده و درآمدها تنها ۴۷.۵ درصد افزایش یافته‌اند. به‌علاوه، سهم بالای هزینه‌های مسکن، انرژی و بخش مواد غذایی، به‌ویژه گوشت، همچنان جزء مؤلفه‌های کلیدی سبد خانوار را تشکیل می‌دهد.
در نهایت، گزارش سال ۱۴۰۴ تصویری را به نمایش می‌گذارد از اقتصادی که در آن افزایش درآمد و هزینه‌ها به‌طور همزمان روی می‌دهد، با این حال، روند افزایش هزینه‌ها به‌طور سریعتری پیش می‌رود؛ اختلافی که در رشد ۴۵.۴ درصدی هزینه خانوارهای شهری نسبت به رشد ۴۱.۲ درصدی درآمدها خود را نشان می‌دهد.
۲۲۳۲۲۴
