هشدار النینو درباره میراث فرهنگی ایران / آسیب ۷۳۰ بنای تاریخی در سیل ۹۸ / این آثار در خطر سیلاب قرار دارند
طبق گزارشی از خبرآنلاین، افزایش تدریجی پدیده النینو و احتمال تغییرات در الگوی بارشها، طی چند هفته گذشته منجر به صدور هشدارهایی برای آمادهباش خدمات امدادی و خدماتی شده است. این هشدارها در حوزه میراث فرهنگی و بناهای تاریخی از اهمیت مضاعفی برخوردار است.
به نقل از همشهری، بارشهای شدید و وقوع سیلابهای ناگهانی میتواند آثار تاریخی واقع در مسیر جریان آب، درهها و مناطق سیلابی را در معرض خطر آبشستگی، فرسایش و تخریب قرار دهد. علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با اشاره به تجارب سیلابهای قبلی، بر لزوم شناسایی آثار در معرض خطر، لایروبی و ساماندهی مسیرهای آبی و همچنین ایجاد آمادگی در جوامع محلی قبل از وقوع چنین حوادثی تأکید میکند.
بناهای در معرض خطر
برخی آثار تاریخی در برابر بارشهای ناگهانی ناشی از پدیده النینو که سبب افزایش دمای آبهای مرکزی و شرقی اقیانوس آرام و تغییر در الگوهای جوی جهانی میشود، بیشتر در خطر قرار دارند.
علی بیتاللهی خاطرنشان میکند: «تجربهی سیلابهای پیشین نشان میدهد که آثار تاریخی و بناهای باارزشی که در مسیر روانآبها یا نزدیک درهها و آبراههها واقع شدهاند، به ویژه پلها و ساختارهای مرتبط با آنها، آسیبپذیرترند. همچنین تمامی بناها و محوطههایی که در حاشیه مناطق سیلابی قرار دارند نیز ممکن است از آسیبهای ناشی از روانآبها و آبشستگی متاثر شوند.»
به علاوه، میراث تاریخی مرتبط با آب که ممکن است تحت تأثیر پدیده النینو قرار گیرد، شامل پلهای تاریخی، سدها، قنوات، ذخیرههای آب، آسیابهای آبی و پایابها است؛ آثاری که نمایانگر دانش، فناوری و تجربیات اجتماعی و فرهنگی ایرانیان در مدیریت منابع آبی محسوب میگردند.
علی بیتاللهی همچنین متذکر میشود که بارشهای شدید و رگباری ممکن است بر بناهای تاریخی، به ویژه سازههای خشتی و گلی، تأثیر منفی گذاشته و آنها را فرسوده و تخریب کنند. فرآیندهایی چون آبشستگی و فرسایش بستر، تضعیف پایهها و پی سازهها، تخریب دیوارهها و طاقها، جابهجایی مصالح، انباشت رسوب، نفوذ و ماندگاری رطوبت و تشدید آسیبهای پیشین از عوامل اصلی اثر بارشهای شدید ناشی از النینو بر بناهای میراث فرهنگی به شمار میآید.
لزوم لایروبی و بازگشایی مسیرهای آبی
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با توجه به اخطارها حول تقویت پدیده النینو، تأکید دارد که لایروبی و بازگشایی مسیرهای آب، به ویژه در تقاطع با بناهای تاریخی، باید در اولویت قرار گیرد و پیش از وقوع بارشهای شدید انجام پذیرد.
علی بیتاللهی در ادامه به تجارب گذشته در کشور اشاره میکند: «نفوذ آب به مناطق شهری و افزایش روانآبها میتواند شامل خطراتی برای بناهای تاریخی نیز باشد. در گزارش سازمان ملل درباره سیلابهای سال ۱۳۹۸ نیز بارش باران، روند ایجاد سیلاب و طغیان رودخانهها بهعنوان عوامل اصلی خسارت به بناهای تاریخی در مناطق سیلزده عنوان شده و بر لزوم ارزیابی دقیق آثار و تعیین اولویتهای حفاظتی تأکید شده است. همچنین در سیلاب مرداد ۱۴۰۱ در یزد، گزارشی از آسیب به بافت تاریخی و بناهای آن منتشر گردید.»
جوامع محلی؛ خط مقدم حفاظت
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی به این نکته میپردازد که اقدامات حفاظتی باید به زمان پس از وقوع سیلاب محدود نشود و تصریح میکند: «آموزش نیروهای محلی، هماهنگی نهادهای مسئول و تعیین اقدامات ضروری قبل از وقوع حادثه، در کاهش خسارات، به ویژه برای آثاری که در مسیر آبراههها یا پهنههای سیلابی واقع شدهاند، اهمیت بسزایی دارد. علاوه بر این، نباید نقش جوامع محلی و گروههای داوطلب را در حفاظت آنی از آثار تاریخی نادیده گرفت.»
علی بیتاللهی اظهار میدارد: «سازمانهای مردمنهاد، نیروهای محلی و علاقهمندان به میراث فرهنگی در زمان وقوع حوادث میتوانند قوت عمل به شمار آیند، اما این مشارکت نیازمند آموزش و سازماندهی پیشینی است. آمادگی اولیه و مشخص بودن وظایف افراد قبل از وقوع حوادث اهمیت زیادی دارد تا در شرایط بحرانی، اقدامات بدون هماهنگی باعث آسیب به خود آثار نشود.»
اقدامات پیشگیرانه
فرزاد مافی، باستانشناس و مشاور میراث فرهنگی در حوزه پروژههای آبی، پیرامون اقدامات پیشگیرانه برای مقابله با پدیده النینو میگوید: «شناسایی و اولویتبندی آثار در معرض خطر، پایش مستمر سازههای تاریخی آب، بررسی مسیر و شدت بالقوه روانآب و سیلاب، بازگشایی مسیرهای طبیعی آب با رعایت اصول حفاظتی، مستندسازی و تهیه پرونده اضطراری برای آثار و تدوین برنامه واکنشهای اضطراری و نجات آثار، از جمله ملزومات اقدامات پیشگیرانه است. همراهی بیشتر میان وزارت میراث فرهنگی، وزارت نیرو و سایر نهادها و تأمین منابع مالی و امکانات برای حفاظت اورژانسی و کاهش آسیبپذیری نیز از اهمیت خاصی برخوردار است.»
آمادگی میراث فرهنگی ایلام برای بارشهای شدید ممکن
استانهای زاگرسی، از جمله ایلام که دارای ۹۸۱ اثر تاریخی ثبت ملی و ۸ هزار اثر شناسایی شده است، از مهمترین مناطق در معرض خطر ناشی از بارشهای النینو محسوب میشوند. رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی ایلام از انجام بررسیهای پیشگیرانه در اماکن تاریخی استان به دنبال هشدارهای پیرامون بارشهای شدید خبر داده و میگوید: «به منظور جلوگیری از خسارات ناشی از بارشهای شدید احتمالی، هماهنگیهای لازم با دهیاریها و شهرداریها برای لایروبی در نقاط مختلف، به ویژه در مسیر آثار تاریخی، انجام شده است.»
فرزاد شریفی همچنین به فهرست تهیه شده برای لایروبی اشاره کرده و میافزاید: «با توجه به کثرت بناها و آثار تاریخی در استان، پشتبامها و مسیرهای مرتبط با این آثار بررسی شده و تا کنون مشکلی مشاهده نگردیده است.»
تشکیل کارگروه پایش آثار تاریخی در استان فارس
رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان فارس، نیز از ایجاد گروهی به منظور بررسی وضعیت آثار تاریخی در برابر بارشهای شدید و احتمال وقوع سیلاب خبر داده و به همشهری میگوید: «با توجه به وجود تقریباً ۱۶ هزار اثر در استان فارس، نظارت مستمر بر این آثار امری ضروری است و در این راستا کارگروهی برای بررسی وضعیت آثار تشکیل شده و بخشهای نیازمند پایش شناسایی گردیدهاند.»
بهزاد مریدی تأکید میکند: «این کارگروه در همکاری با شهرداریها اقداماتی را برای پیشگیری از بروز مشکلات در شرایط بحرانی انجام میدهد.»
وی همچنین به لزوم مرمت، تقویت و ساماندهی بخشهایی از مجموعههای تاریخی که به توجه فوری نیاز دارند، اشاره کرد و اظهار امیدواری میکند که با اجرای اقدامات پیشگیرانه، آثار تاریخی استان فارس در فصل بارش با چالشهای جدی مواجه نشوند.
نگاهی به خسارات سیلاب به میراث فرهنگی در یک دهه اخیر
بر اساس آمار ارائه شده توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، ۷۳۰ بنای تاریخی در سیل سال ۱۳۹۸ آسیب دیدهاند. از جمله مهمترین این بناها میتوان به مجموعههای تاریخی چغازنبیل و سازههای آبی شوشتر، ۱۲ تپه تاریخی نظیر «فرخآباد» و «غران»، ۱۰ کاروانسرا و بیش از ۱۰ پل تاریخی در استان خوزستان، ۴۸ بنای تاریخی در استان مازندران شامل روستای تاریخی یوش، نقش رستم واقع در فارس، بخشی از پایه و طاق آجری پل کشکان، و بستر پل کلهر در لرستان، پل تاریخی بخش کن، پل نمرود در شهرستان فیروزکوه، پل شاهعباسی در شهرستان پردیس، کاروانسرای امینآباد، گنبد طارس، آتشکده ری و دژ رشکان و چندین امامزاده در تهران اشاره کرد.
در پی سیلاب مرداد ۱۴۰۱، ۷۳۵ مورد تخریب ابنیه، محوطههای تاریخی، تأسیسات گردشگری و صنایع دستی در کل کشور گزارش شده است که یکی از بزرگترین خسارات به از دست رفتن یک درصد از بافت تاریخی یزد به عنوان یکی از نخستین شهرهای خشتی ثبت جهانی شده مربوط میشود.
در سیلاب ۱۴۰۳ در سیستان و بلوچستان، مسجد تاریخی عبدالقادر، قلعه فیروزآباد و آتشکده کلهگنگ بیش از ۵۰ درصد خسارت مشاهده کردند.
۲۳۳۲۱۷
