از آغاز تا انتهای پیشنهادات تازه برای بنزین/ آیا نرخهای سوم و چهارم بنزین در پیش است؟
زهرا علیاکبری: اگرچه مقامات دولتی، بهطور عمومی و وزیر نفت بهویژه، بارها بیان کردهاند که در حال حاضر برنامهای برای افزایش قیمت بنزین وجود ندارد، اما اطلاعاتی که از نشستهای مکرر و کارشناسی بهدست آمده، نشان میدهد که شمارش معکوس برای تغییر وضعیت در حال شروع است.
بنزین بهعنوان یک کالای حیاتی و سیاسی در ساختار اقتصاد ایران دارای اهمیت بالایی است. در حالی که تغییرات قیمت این سوخت همیشه به حساسیتهای اجتماعی دامن میزند، ایران در دوره دولت خاتمی تجربههای خاصی داشته است. در آن زمان، دولت برای تسکین حساسیتها و با ارائه لوایح بودجه، اقدام به افزایش قیمت بنزین کرد. ولی منتقدان آن دوره، که به مشکلات اقتصادی و فقری که مردم با آن دست به گریبان بودند اشاره میکردند، رشد قیمت بنزین را عاملی برای افزایش تورم تلقی کرده و طرحی با عنوان تثبیت قیمتها در مجلس ارائه کردند تا از افزایش نرخ تورم جلوگیری شود.
در پی این تحولات، روند افزایش قیمت بنزین با اختلال جدی مواجه شد و سه سال بعد، طراحان این طرح یعنی الیاس نادران و احمد توکلی و محمد خوشچهره، از مواضع خود عقب نشینی کردند و در شرایطی که دولت محمود احمدینژاد دیگر بر سر کار بود، بر ضرورت افزایش قیمت بنزین تأکید کردند. پس از سه سال از وعده مجلس هفتم در زمینه تثبیت قیمت حاملهای انرژی، سهمیهبندی بنزین به اجرا درآمد. سهمیهای که اکنون همچنان ادامه دارد، اما نه تنها سهمیهبندی، بلکه هیچ یک از قیمتهای بنزین نتوانستهاند بحرانهای مربوط به این سوخت را کاهش دهند، بهخصوص که در زمان هدفمندسازی یارانهها، قیمت بنزین بهطور تقریبی با قیمت فوب خلیج فارس همراستا شد، ولی نوسانات قیمت دلار سبب شد این همراستایی از بین برود.
اکنون در شرایطی که ایران با ناترازی بنزین و کمبود انرژی روبهرو است و قطع برق در تابستان و کمبود گاز در زمستان صنایع را با چالشهایی مواجه کرده، بحثهایی درباره ضرورت تغییر وضعیت کنونی به گوش میرسد.
وزیر نفت چه میگوید؟
پاکنژاد، وزیر نفت، هر بار که در مقابل دوربین قرار میگیرد، تأکید میکند که در حال حاضر برنامهای برای افزایش قیمت بنزین وجود ندارد. او در هفتمین روز آبان، هنگامی که با خبرنگاران در حیات دولت گفتوگو کرد، اعلام کرد که تا این لحظه هیچ تصمیمی در خصوص افزایش قیمت حاملهای انرژی اتخاذ نشده است.
حساسیت افکار عمومی به قیمت بنزین به وعدههای پزشکیان در انتخابات ریاست جمهوری نیز برمیگردد. وی بهطور مکرر اعلام کرده که برنامهای در این حوزه ندارد و نخواهد گذاشت مردم غافلگیر شوند. اشاره به غافلگیری به روز ۲۴ آبان ۱۳۹۸ برمیگردد، زمانی که شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران با تصمیم سران سه قوه، در نیمهشب اعلام کرد که ساماندهی سهمیهبندی بنزین دوباره آغاز میشود. به این ترتیب قیمت هر لیتر بنزین سهمیهای ۱۵۰۰ تومان و قیمت هر لیتر بنزین آزاد از ۱۰۰۰ به ۳۰۰۰ تومان افزایش یافت. این رویداد اعتراضات گستردهای را به دنبال داشت و آثار مخربی را بر جا گذاشت.
سناریوهای مختلف بنزینی چیست؟
ایران از سال ۱۳۹۸ تاکنون با تورمهای بسیار بالا مواجه است که در بیشتر سالها نرخ آن بالای چهل درصد بوده و این نشان میدهد که تحلیل نمایندگان مجلس هفتم، مبنی بر اینکه افزایش قیمت بنزین باعث رشد نرخ تورم میشود، اساساً نادرست بوده است. حال در این فضا قیمت بنزین از ارزش دلاری خود فاصله بیشتری گرفته و بسیاری از کارشناسان بر این باورند که راهی جز افزایش قیمت وجود ندارد.
تحقیقات نشان میدهد که میانگین مصرف بنزین در نیمه اول سال جاری به ۱۳۲ میلیون لیتر رسیده است، در حالی که ظرفیت تولید پالایشگاهی بنزین در کشور حدود ۱۱۰ میلیون لیتر و میزان ناترازی این فرآورده حیاتی به حدود ۲۲ میلیون لیتر در روز میرسد.
در صورت مقایسه میانگین تولید بنزین با میانگین مصرف، ناترازی بنزین حدود ۲۵ میلیون لیتر در روز تخمین زده میشود. در عین حال باید به این نکته توجه داشت که هیچیک از سیاستهای اعلامشده برای توسعه حمل و نقل عمومی و افزایش سهم آن تا رسیدن به ۷۵ درصد محقق نشده است. مصرف سوخت خودروهای تازه وارد ایرانی به مراتب بیشتر از استانداردهای جهانی است و خودروهای فرسوده در شهرها به بلعندههای سوخت تبدیل شدهاند که از یک سو بنزین را میخورند و از سوی دیگر آلودگی را تولید میکنند. در این شرایط، دولت چندین سناریو را مورد بررسی قرار داده است.
یکی از این سناریوها واردات بنزین سوپر و توزیع آن بهقیمت ترجیحی و آزاد در محدوده ۴۰ تا ۶۰ هزار تومان است. در حال حاضر قیمت بنزین سوپر ۳۵۰۰ تومان برای هر لیتر تعیین شده که معمولاً در جایگاههای سوخت بهراحتی در دسترس نیست.
این طرح اگرچه مدتهاست مطرح شده اما هنوز به مرحله اجرا نرسیده است. بهنظر میرسد به زودی بنزینهای سوپر وارداتی برای خودروهای لوکس با قیمتهای اعلام شده به بازار خواهد آمد. از سوی دیگر گزینه دیگری برای افزایش قیمت بنزین بهطور کلی بین ۵ تا ۷ هزار تومان مطرح شده که با استقبال چندانی مواجه نشده است.
بهگفته منابعی که از جلسات مکرر سازمان برنامه و بودجه خبر دادهاند، گزینه معرفی نرخ سوم بنزین بهعنوان یکی از بیشتر مورد توجهترین طرحها در حال بررسی است. در این میان دو شکل از نرخ سوم مطرح شده است. در نوع اول، سهمیهها پایدار میمانند و افراد میتوانند ۶۰ لیتر سهمیه بنزین خود را با قیمت ۱۵۰۰ تومان خریداری کنند و پس از اتمام سهمیه، میتوانند تا حدود ۱۰۰ لیتر دیگر را به قیمت ۳۰۰۰ تومان خریداری کنند، اما برای خرید بیشتر از این میزان، به کارت جایگاههای سوخت باید هزینهای بین ۷ تا ۱۰ هزار تومان پرداخت شود. بهطور کلی، بنزین با کارتهای شخصی هزینهای بین ۱۵۰۰ تا ۳۰۰۰ تومان دارد و خرید بنزین از طریق کارتهای جایگاه، مشمول پرداخت هزینه بالایی است.
رضا سپهوند، دبیر کمیسیون انرژی مجلس، این پیشنهاد را تأیید کرده و رقم ۷۵۰۰ تومان را برای نرخ سوم اعلام کرده است. او گفته که طرحی در دولت در حال بررسی است که بر اساس آن، ضمن حفظ سهمیههای فعلی ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی، یک نرخ سوم برای بنزین تعیین میشود. به گفته سپهوند، رقم پیشنهادی ۷۵۰۰ تومان است، اما هنوز قطعی نشده و تصمیم نهایی به تصویب در دولت یا شورایعالی هماهنگی اقتصادی بستگی دارد.
بهنظر میرسد که دولت تلاش میکند تا برای سال ۱۴۰۵، بنزین را بهصورت سهنرخی و شاید چهار نرخی کند تا بخشی از بحرانهای موجود در این حوزه را مدیریت کند. چهار نرخی شدن بنزین نیازمند عرضه بنزین وارداتی با قیمت آزاد در جایگاهها است. بسیاری بر این باورند که حفظ سهمیههای موجود و افزایش نرخ سوم بنزین میتواند آثار و تبعات ناشی از افزایش قیمت بنزین را به حداقل برساند.
اگر طرح هدفمندی یارانهها اجرایی میشد، قیمت بنزین چه میشد؟
در سال ۱۳۸۹ مقرر شد که اجرای قانون هدفمندی یارانهها بحران پرداخت یارانه در اقتصاد ایران را برای همیشه پایان دهد، حال آنکه نه تنها بحران رفع نشد بلکه اکنون ایران با مشکلاتی در زمینه پرداخت یارانه نقدی از یک سو و یارانههای پنهان از سوی دیگر و ناترازی شدید در حوزه انرژی مواجه است. علی عسگری، طراح قانون هدفمندی یارانهها، در این مورد بیان کرده است: «اگر قانون هدفمندی یارانهها طبق برنامه سال ۸۹ به اجرا درمیآمد، انتظار میرفت که قیمت بنزین هر سال بهطور تقریبی ۲۰ درصد افزایش یابد و اگر این قانون در آن زمان عملی شده بود، امروز قیمت واقعی بنزین باید به حدود ۲۰ هزار تومان میرسید. او همچنین اشاره کرده که روش کنونی پرداخت یارانه ناکارآمد بوده و آزادسازی حاملهای انرژی هنوز محقق نشده است.
از طرفی، محمدرضا باهنر، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، سناریوی متفاوتی را نیز بیان کرده است که در آن قیمت بنزین به حدود ۷۰ هزار تومان میرسد. باهنر با یادآوری تجربیات اجرای هدفمندی یارانهها در دولتهای گذشته خاطرنشان کرد: «اگر یکسوم درآمد ۲۰۰ میلیارد دلاری کشور بهطور نقدی بین مردم تقسیم شود، سهم هر ایرانی سالانه حدود هزار دلار خواهد بود؛ یعنی برای یک خانواده پنجنفره حدود ۵ هزار دلار در سال. با نرخ ۷۰ هزار تومانی، این مقدار معادل حدود ۷۰ میلیون تومان سالانه برای هر نفر میشود، یا به شکل ماهیانه حدود ۶ تا ۷ میلیون تومان.»
این در حالی است که تجربه دریافت یارانه نقدی در طی پانزده سال گذشته، تلنگری از موفقیت نداشته و این یارانهها نتوانستهاند به بهبود شرایط زندگی ایرانیان کمک مؤثری نمایند.
در نهایت باید گفت که بهنظر میرسد سال ۱۴۰۵ آغازگر تغییرات جدید در حوزه بنزین خواهد بود و محتملترین رخداد نیز معرفی نرخ سوم بنزین در ایران خواهد بود. کالایی که بهمدت هجده سال بهصورت سهمیهای توزیع شده است، اما هنوز مشکلات ناشی از قیمت و مصرف آن بهطور کامل حل نشده است.
223223
