وضعیت بحرانی تالابهای ایران
با وجود تعداد زیادی از برنامههای داخلی و بینالمللی که به منظور حفاظت از تالابهای کشور اجرا میشوند، هر روز از وضعیت نامناسب تالابها میشنویم و مشاهده میکنیم که آنها در حال نابودی هستند؛ نمونه بارز آن دریاچه ارومیه است که شرایط مطلوبی ندارد.
بر اساس نظرات کارشناسان و سازمان حفاظت محیطزیست، تعیین حقابه تالابها به طور مطلوب انجام نمیگیرد. طبق قانون حفاظت از تالابها، این سازمان موظف است که میزان حقابه تالابها را تعیین کند و وزارت نیرو مسئول تخصیص آن است. به این ترتیب، حقابه سالانه تالابها به میزان ۱۰ میلیارد مترمکعب تعیین گردیده، اما سهم بسیار اندکی از این مقدار از سوی وزارت نیرو تخصیص داده میشود که منجر به وضعیت نامناسب فعلی تالابها گردیده است.
خشک شدن تالابها سبب تبدیل آنها به کانونهای گرد و غبار میشود، وضعیتی که زندگی را برای جوامع محلی و حتی افرادی که کیلومترها دورتر از این تالابها زندگی میکنند، دشوار میسازد و ممکن است منجر به مهاجرت گردد.
در کشور، بستر تقریبی ۳ میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار تالاب وجود دارد که به گفته کارشناسان، بیش از ۷۰ درصد آن قابلیت تبدیل شدن به کانونهای گرد و غباری را دارد. این موضوع نیاز به تأمین حقابه تالابها را دوچندان میکند.
در سال جاری، برای تالاب بختگان حدود ۴۰ میلیون متر مکعب و برای دریاچه ارومیه ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیون متر مکعب آب آزاد شده است. نکتههای حائز اهمیت این است که این مقدار آب نیز به طور کامل به بستر تالابها نمیرسد، زیرا در مسیر، بخشی از آن توسط کشاورزان برداشت میشود و بخشی دیگر دچار تبخیر میگردد.
بسیاری بر این باورند که سازمان حفاظت محیطزیست باید اختیارات بیشتری در راستای حفاظت از محیطزیست کشور داشته باشد. حتی قانونی که به تصویب مجلس رسیده، این قدرت و پشتوانه را به سازمان داده است؛ اما مسأله این است که در عمل محیطزیست نتوانسته است به طور مؤثر حق خود را بگیرد.
در سالهای اخیر، سازمان حفاظت محیطزیست به سمت حفاظت مشارکتی سوق پیدا کرده و سعی دارد با همکاری جوامع محلی، از محیطزیست و تالابها پاسداری کند. یکی از این طرحها مدیریت پایدار تالابها با رویکرد مشارکت محلی است که نتایج مثبتی نیز به همراه داشته است. در این طرح، به مردم نحوه صحیح آبیاری مزارع و باغات و استفاده از کودهای شیمیایی آموزش داده شده است.
این روش در دریاچههای اقماری دریاچه ارومیه، شادگان و بختگان به اجرا درآمده و نتایج بسیار عالی از آن به دست آمده است؛ به طوری که در ۲۵۴ روستا در استانهای آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، فارس و خوزستان به کار گرفته شده است، و ۱۷ هزار و ۵۰۰ کشاورز در این زمینه آموزش دیدهاند. همچنین گزارشها نشان میدهد که با اجرای این طرح در تالابهای بختگان و شادگان، مصرف آب بیش از ۲۷ درصد کاهش یافته است.
با توجه به اینکه به طور مکرر اعلام میشود وضعیت محیطزیست مناسب نیست و تالابها در حال خشک شدن و جنگلها در حال انقراض هستند، به نظر میرسد این موضوع هنوز به یک مطالبه جدی تبدیل نشده است. مسئولان هنوز عمق این فاجعه را درک نکردهاند و همچنان به آن به چشم یک مسأله فانتزی مینگرند.
