بازی مافیا، نمایی از خودمان در دنیای شهری
بازی مافیا، که امروزه در محیطهای مختلفی از جمله مهمانیها، کافهها و فضای مجازی محبوبیت ویژهای پیدا کرده است، تنها به عنوان یک سرگرمی شناخته نمیشود. در پس ظاهر بیتکلف آن، واقعیتهای زندگی اجتماعی، روابط انسانی و ساختار قدرت نهفته است.
در سالهای اخیر بازی مافیا به یکی از پرطرفدارترین تفریحات در میان جوانان ایرانی بدل گردیده است. از خانهها و کافهها تا برنامههای تلویزیونی و شبکههای اجتماعی، این بازی به اشکال مختلف در گوشه و کنار جامعه دیده میشود. گرچه شیوه بازی به نظر ساده میرسد و افراد در دو تیم مافیا و شهروند به رقابت میپردازند، اما در حقیقت، این سرگرمی به مفاهیم اجتماعی و روانشناختی پیچیدهای اشاره دارد. بازیکنان در این بازی میکوشند تا حقیقت را از دروغ تمیز دهند، نقشها را بشناسند و در راستای حفظ جامعه یا منافع گروه خود، تصمیمگیری نمایند. ویژگیهای خاص این بازی باعث شده است که برخی از پژوهشگران علوم اجتماعی به مافیا به عنوان یک آینه از جامعه بنگرند؛ جامعهای مملو از کشمکشها، انتخابهای اخلاقی و تلاش برای زندگی و موفقیت.
ضرورت پرداختن به بازیهایی همچون مافیا از اینجا ناشی میشود که بازیها تنها ابزار تفریحی نیستند؛ آنها بخشی از فرهنگ و زندگی روزمره بشر هستند. بازیها از دیرباز در بین جوامع مختلف تغییر کرده و به شکلهای متنوعی درآمدهاند. مافیا نیز که ابتدا از یک آزمایش روانشناسی در دانشگاه مسکو سرچشمه گرفته، حالا به یک پدیده جهانی تبدیل شده است. جوانان نهتنها در این بازی سرگرم میشوند، بلکه نقشهایی را تجربه میکنند که ممکن است در دنیای واقعی با آنها مواجه شوند: از رهبری و اعتماد گرفته تا خیانت و تصمیمگیری. بنابراین، بررسی معانی نهفته این بازی و ارتباط آن با واقعیتهای اجتماعی از اهمیت ویژهای برای درک بهتر نسل جوان برخوردار است.
در این راستا، سید قاسم حسنی، دانشیار گروه مردمشناسی دانشگاه مازندران، به همراه دو همکار خود تحقیقی را انجام داده است که به بررسی برداشت و تفسیر جوانان از بازی مافیا میپردازد. این پژوهش که با رویکرد مردمنگاری (مطالعه فرهنگ و رفتارهای اجتماعی با حضور در میدان) اجرا شده، میکوشد به این سوال پاسخ دهد که جوانان در جریان این بازی چه مفاهیمی را تجربه میکنند و چگونه رویدادهای بازی را با واقعیتهای اجتماعی مرتبط میسازند.
این تحقیق به روش کیفی صورت گرفته و محققان از طریق مشاهده مستقیم و گفتگوهای عمیق با شرکتکنندگان اقدام به جمعآوری دادهها کردند. گزینش اشخاص با استفاده از تکنیک علمی «گلوله برفی» انجام شده است، به این معنا که با معرفی فردی به دیگری شکل گرفته است. در تحلیل دادهها نیز از ترکیبی از روشهای تفسیری و نظریههای موجود در علوم اجتماعی بهرهبرداری شده است تا نگاهی دقیقتر به تجربیات افراد داشته باشیم.
یافتههای این پژوهش حاکی از این است که شرکتکنندگان، بازی مافیا را فراتر از یک سرگرمی ساده در نظر میگیرند. آنها این تجربه را به عنوان یک نمود اجتماعی تلقی میکنند که در آن نقشها، قوانین و تصمیمات بازتابی از جامعه واقعی دارند. برخی از مفاهیم کلیدی استخراجشده از این مطالعه، شامل تجربه بیزمانی و بیمکانی بازی، نمایندگی ساختار قدرت، نقشهای کاریزماتیک و عقلانی، و تعاملات مبتنی بر سکوت، اجماع یا قانونگرایی هستند.
در بخشی دیگر از نتایج، به این نکته اشاره شده است که بازی مافیا شبیهسازی کشمکشهای واقعی در جامعه است. در این بازی، همانند دنیای واقعی، گروهی با اطلاعات بیشتر (مافیا) در برابر اکثریتی کمتر آگاه (شهروندان) قرار میگیرند. افراد در این بازی در نقشهایی قرار میگیرند که ممکن است در زندگی نیز تجربه کنند، مانند رهبری، تصمیمسازی و حتی فریب. این امر نشان میدهد که جوانان از طریق بازی، تعاملات و نقشههای اجتماعی را تجربه و تحلیل میکنند.
یکی از جنبههای کلیدی این تحقیق، شناسایی این نکته بود که برای بسیاری از بازیکنان حرفهای، بازی مافیا چیزی بیشتر از یک واقعیت محسوب میشود؛ فضایی ورای زمان و مکان که در آن افراد میتوانند نقشهایی را تجربه کنند که شاید در زندگی واقعی هرگز به دست نیاورند. این دنیای خیالی نوعی احساس تعلق و همدلی میان بازیکنان ایجاد کرده و حتی گاهی اوقات مشکلات و نگرانیهای روزمره را برای لحظاتی از یاد میبرد. با این حال، تکرار این تجربه ممکن است باعث شکلگیری برداشتهای نادرست از واقعیتهای زندگی گردد.
پژوهشگران تأکید دارند که بازی مافیا فضایی مناسب برای بررسی دیدگاههای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نسل جوان را فراهم میکند. از آنجا که این بازی در محیطهای متفاوتی نظیر خانه، کافه، دانشگاه، رسانهها و شبکههای اجتماعی برگزار میشود، میتوان از آن به عنوان یک میدان تحقیقاتی متغیر برای مطالعه رفتار و نگرشهای گروههای مختلف بهره گرفت. همچنین، نقشهای تعریفشده در بازی شباهت بسیاری به موقعیتهای اجتماعی واقعی دارند؛ از مدیر و قاضی تا شهروند عادی و مخالف. این بازی بیانگر این است که چگونه قدرت، قانون، توافق جمعی و حتی سکوت در تعاملات اجتماعی معنا پیدا میکنند.
این دستاوردهای علمی جالب در فصلنامه تخصصی «جامعهشناسی کاربردی» منتشر شدهاند؛ نشریهای که تحت نظارت دانشگاه اصفهان به انتشار پژوهشهایی میپردازد که به مسائل اجتماعی معاصر با نگاهی علمی و کاربردی مینگرند.
