تجمع چندین بانک بزرگ در یک مرکز داده؛ زنگ خطری برای اختلال قابل توجه در شبکه بانکی
حملات به زیرساخت‌های بانکی، آسیب‌پذیری مراکز داده متمرکز و فقدان مسیرهای جانشین، تاب‌آوری سیستم بانکی را در شرایط بحرانی با چالش‌هایی جدی روبرو کرده است. در پنل «زیرساخت پایدار مرکز داده و حیات صنایع مالی و بانکی در زمان بحران»، مدیران بانکی و کارشناسان فناوری اطلاعات بر این نکته تأکید کردند که برای غلبه بر این چالش‌ها، فقط اتکا به راهکارهای فنی کافی نیست و لزوم اصلاح موانع حقوقی، تغییر فرهنگ سازمانی بانک‌ها و بهره‌برداری از ظرفیت شرکت‌های خصوصی نیز ضروری است.
آسیب‌پذیری زیرساخت‌های بانکی، یکی از نقاط ضعفی که در بحران نمایان می‌شود
مرتضی ترک‌تبریزی، رئیس هیئت‌مدیره بانک تجارت، تمرکز زیرساخت‌های بانکی در چند مرکز داده محدود را یکی از چالش‌های کلیدی برای تاب‌آوری شبکه بانکی توصیف کرد. او معتقد است که با وجود پیشرفت‌های فناورانه در زمینه توزیع، نگرش حاکم بر زیرساخت‌های بانکی هنوز تأثیرپذیر از الگوهای متمرکز گذشته است؛ الگوهایی که می‌توانند در زمان وقوع بحران، خطر اختلالات وسیع در خدمات بانکی را تشدید کنند.
ما تصور می‌کنیم که با مستقر کردن چند بانک بزرگ در یک سایت زیرساختی، همه‌چیز ایمن است؛ در حالی که اگر حادثه‌ای در این نوع زیرساخت متمرکز به وقوع بپیوندد، اثرات آن می‌تواند همه نظام بانکی را تحت تأثیر قرار دهد.
– مرتضی ترک‌تبریزی، رئیس هیئت‌مدیره بانک تجارت
وی اضافه کرد که نگاهی که به زیرساخت‌های بانکی داریم بیشتر تحت تأثیر تفکر متمرکز گذشته است و گفت: «با وجود تکنولوژی‌ها مانند بلاکچین و زیرساخت‌های نرم‌افزاری توزیع‌شده، همچنان بر حفظ تمرکز اصرار داریم. همچنین، رویکردهای امنیتی باعث شده‌اند که بخش خصوصی نتواند از ظرفیت‌ها و تکنولوژی‌های جدید بهره‌برداری کند.»
ترک‌تبریزی به چالش‌های زیرساختی نظام بانکی اشاره کرد و گفت: «برخی نرم‌افزارهای مورد استفاده در بانک‌ها به‌روزرسانی نشده‌اند و سخت‌افزارها نیز با استانداردهای روز فاصله دارند. همچنین درباره میزان استقلال واقعی زیرساخت بانک‌ها نسبت به یکدیگر نیز ابهاماتی وجود دارد. در حالی که گفته می‌شود سیستم‌ها کاملاً از هم جدا هستند، این استقلال در عمل ممکن است محقق نشود.»
ترک‌تبریزی همچنین به تجارب ناخوشایند از اختلالات گسترده در زیرساخت‌های بانکی اشاره کرد و گفت: «ما قبلاً به سبب این رویکرد آسیب دیده‌ایم؛ به گونه‌ای که اختلالی گسترده سیستم‌های بانکی را برای نزدیک به ۴۵ روز با مشکل مواجه کرد. با این حال، هنوز هم در برخی مواقع همین الگوی تمرکز را دنبال می‌کنیم.»
وی فناوری‌های نوین را به عنوان یکی از راهکارهای کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌های بانکی معرفی کرد و بیان داشت که بلاکچین می‌تواند در بخش‌های مختلف زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری مورد استفاده قرار گیرد. همچنین، بانک‌ها باید به سمت ارائۀ راهکارهایی حرکت کنند که امکان دریافت خدمات از چند محل و ایجاد سایت‌های پشتیبان مستقل را ممکن سازد.
تجربه بانک تجارت در مواجهه با بحران زیرساختی
رئیس هیئت‌مدیره بانک تجارت به اقدامات این بانک برای آمادگی در برابر بحران‌ها اشاره کرد و افزود: «بانک تجارت از حدود سه سال پیش پروژه‌ای با عنوان تداوم کسب‌وکار (BCP) به راه انداخته است تا در صورت بروز هرگونه اختلال در زیرساخت‌ها، بتوان اقدامات ضروری را انجام داد.»
وی بیان کرد که این برنامه‌ریزی در یکی از بحران‌های اخیر به کمک بانک تجارت آمد؛ زمانی که تأمین‌کننده اصلی بخشی از سیستم‌های بانک با اختلال مواجه شد، برنامه‌های پیش‌بینی‌شده به همراه راهکارهای جایگزین، این امکان را فراهم کرد که بانک مجدداً طی دو تا سه روز به فعالیت خود ادامه دهد. با این حال، بازگشت سوئیچ بانکی به چرخه فعالیت مدت تقریبی ۲۰ روز به طول انجامید.
تجربه بانک تجارت نشان می‌دهد که برنامه‌ریزی برای تداوم ارائه خدمات باید پیش از وقوع بحران صورت گیرد و بانک‌ها نباید در زمان بروز اختلال، به دنبال راهکارهای جایگزین باشند.
– مرتضی ترک‌تبریزی، رئیس هیئت‌مدیره بانک تجارت
ترک‌تبریزی همچنین به اهمیت افزایش بهره‌گیری از ظرفیت بخش خصوصی در توسعه و مدیریت زیرساخت‌های بانکی تأکید کرد و اظهار داشت: «من به عنوان فردی در حوزه بانکداری، نباید درگیر امور مربوط به اتصال سایت‌ها، شبکه و انتقال فایل‌ها شوم. وظیفه اصلی ما باید تأمین مالی، ارائه خدمات بانکی و حل مشکلات مشتریان باشد.»
او در ادامه مشکلات ناشی از تحریم و وابستگی به ارائه‌دهندگان خارجی خدمات فناوری اطلاعات را مورد اشاره قرار داد و گفت: «تحریم‌ها نباید دستاویزی برای توقف فعالیت‌ها قرار گیرد. بانک‌ها باید برای تأمین خدمات مورد نیاز خود، به دنبال ارائه‌دهندگان جایگزین بوده و از ظرفیت شرکت‌های خصوصی و متخصص داخلی بهره‌برداری کنند تا وابستگی به زیرساخت‌های متمرکز کاهش یابد و تاب‌آوری خدمات بانکی در زمان بحران افزایش یابد.»
نگرانی از عواقب قضایی، مانع انتقال داده‌های بانکی
مجید غیوری ثالث، رئیس هیئت‌مدیره هلدینگ داده‌پردازی بانک پارسیان، در این پنل با یادآوری تجربه حمله به زیرساخت‌های بانک سپه در جنگ ۱۲ روزه، بر لزوم بازنگری در نگرش به امنیت و تاب‌آوری مراکز داده تأکید کرد. به گفته او، تجربه نشان داده است که مراکز داده و تجهیزات فیزیکی می‌توانند هدف حملات مستقیم قرار گیرند.
او همچنین به تعدد نهادهای نظارتی در حوزه بانکداری و فناوری اطلاعات اشاره کرد و توضیح داد: «پس از وقوع یک حادثه، مدیران و مسئولان فنی باید به نهادهای مختلف پاسخ‌دهی کنند. در تجربه بانک سپه، بخشی از زمان و انرژی مدیران صرف پاسخ به نهادهای نظارتی و امنیتی می‌شد؛ به گونه‌ای که گاهی به جای تمرکز بر بازگرداندن خدمات، مجبور به پاسخگویی به نگرانی‌ها و پرسش‌های متعدد بودند.»
غیوری ثالث افزود که از منظر فنی، منطقی و حتی قانونی، انتقال داده‌ها و ایجاد زیرساخت‌های جایگزین ضروری است، اما مدیران و تصمیم‌گیرندگان از این می‌ترسند که در صورت بروز حادثه، چه نهادی مسئولیت تصمیم‌های آن‌ها را بر عهده می‌گیرد. هیچ تضمینی وجود ندارد که در زمان وقوع چنین رویدادی، مدیران بتوانند بدون نگرانی از عواقب قضایی و نظارتی به پاسخگویی بپردازند.
رئیس هیئت‌مدیره هلدینگ داده‌پردازی بانک پارسیان در اشاره به مذاکرات برای استفاده از مراکز داده جایگزین بیان کرد: در مقطعی تلاش‌هایی برای استفاده از زیرساخت‌های دیگر شرکت‌ها و انتقال برخی خدمات به مراکز داده جایگزین صورت گرفت. حتی گزینه‌هایی نظیر خرید یا استفاده از یک مرکز داده مستقل نیز مطرح شد؛ اما نگرانی از عواقب تصمیم‌گیری همچنان وجود داشت. او تأکید کرد که:
این موضوع باید در سطوح بالاتر مدیریتی و حاکمیتی بررسی شود تا مشخص گردد در صورت انجام اقدامات پیشگیرانه و اتخاذ تصمیم‌های ضروری برای حفاظت از زیرساخت‌ها، در زمان بحران چگونه باید با آنان روبرو شد. در غیاب چنین اطمینانی، ممکن است اقداماتی که به لحاظ فنی و منطقی صحیح به نظر می‌آید، در عمل به دلیل نگرانی از عواقب آن نافرجام بماند.
– مجید غیوری ثالث، رئیس هیئت‌مدیره هلدینگ داده‌پردازی بانک پارسیان
ضرورت به کارگیری دیتاسنترهای ماژولار و کانتینری
در بخش دیگری از صحبت‌هایش، او به ابتکارات جدید در توسعه مراکز داده اشاره کرد و گفت: «باید بررسی کنیم که ارائه‌دهندگان خدمات زیرساختی در سطح جهانی چگونه برای شرایط اضطراری برنامه‌ریزی می‌کنند. یکی از گزینه‌هایی که می‌توان به آن توجه کرد، استفاده از دیتاسنترهای ماژولار و کانتینری است.»
به گفته وی، در این مدل‌ها نیاز به ساخت یک ساختمان بزرگ و ثابت به‌عنوان مرکز داده وجود ندارد؛ بلکه می‌توان از زیرساخت‌های ماژولار و کانتینری بهره برد که در مکان‌های مختلف مستقر شوند و در مواقع اضطراری، امکان ارائه خدمات و بازیابی زیرساخت‌ها را فراهم کنند.
گشودن درهای همکاری برای استفاده از ظرفیت بخش خصوصی
مسعود وکیلی‌نیا، مدیرعامل و عضو هیئت‌مدیره هلدینگ تفتا، نیز در این پنل استفاده محدود بانک‌های ایرانی از قابلیت‌های شرکت‌های خصوصی در حوزه مراکز داده را به چندین عامل مرتبط دانست. او به‌ویژه بر این نکته تأکید کرد که یکی از مهمترین آن‌ها، فرهنگ سازمانی بانک‌ها و تمایل آن‌ها به حفظ زیرساخت‌ها و خدمات در درون مجموعه خود است. همچنین، بانک‌ها معمولاً با کمبود منابعی مواجه نیستند که آن‌ها را وادار به استفاده از خدمات بیرونی نماید.
مدیرعامل هلدینگ تفتا به این موضوع اشاره کرد که موانع قانونی تنها عامل عدم استفاده بانک‌ها از ظرفیت‌های بخش خصوصی نیست. او بر این باور است که اگر بانک‌ها به این نتیجه برسند که بهره‌گیری از خدمات شرکت‌های خصوصی می‌تواند برای آن‌ها فرصتی ایجاد کند، توانایی اصلاح یا تغییر الزامات موجود را نیز خواهند داشت.
وکیلی‌نیا همچنین به رشد و پیشرفت شرکت‌های خصوصی فعال در زمینه مراکز داده پرداخت و اشاره کرد که برخی از این شرکت‌ها در طی چهار تا پنج سال اخیر به سطح بالایی از توانمندی و کیفیت خدمات دست یافته‌اند. وی همچنین اذعان کرد که گفت‌وگوی مؤثر میان شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات مراکز داده، بانک‌ها و نهادهای حاکمیتی مثل وزارت امور اقتصادی و دارایی هنوز به سطح مطلوب نرسیده است.
وی در ادامه بر این نکته تأکید کرد که استفاده از ظرفیت‌های خارجی تنها محدود به شرکت‌های خصوصی نمی‌شود و همکاری میان خود بانک‌ها نیز می‌تواند به بهبود بهره‌وری زیرساخت‌ها کمک کند. به‌زعم او، پیش از صدور بخشنامه بانک مرکزی که بانک‌ها را ملزم به استفاده از ظرفیت سایر بانک‌ها کرد، کمتر بانکی از امکانات و زیرساخت‌های یکدیگر بهره‌برداری می‌کرد.
