کاهش تولید و افت درآمد شهروندان، اصلی‌ترین نقطه ضعف اقتصاد ایران در مواجهه با بحران است / یکی از سه راهکار فوری، ارتقاء روابط با کشورهای همسایه است
در پی افزایش احتمال بروز تنش‌های سیاسی و نظامی، آمادگی اقتصاد ایران برای مواجهه با شوک‌های جدید به یکی از مسائل کلیدی اقتصادی تبدیل شده است. در این وضعیت، توانایی تأمین کالاهای اساسی، ظرفیت تولید داخلی، قابلیت مدیریت بازار ارز و قیمت‌ها و میزان تحمل خانوارها در برابر فشارهای اقتصادی، از جمله عواملی هستند که تاثیر چشمگیری بر توان اقتصادی برای گذر از بحران می‌گذارند.
مرتضی عزتی، کارشناس اقتصادی، در مصاحبه‌ای با خبرآنلاین، به عوامل مؤثر بر تاب‌آوری اقتصادی اشاره می‌کند و تأکید می‌کند که توان روانی مردم، ظرفیت تولید داخلی به منظور تأمین نیازهای مصرفی و همچنین قابلیت سیاست‌گذاران در مدیریت بازارها، از جمله مهم‌ترین مؤلفه‌های تاب‌آوری اقتصادی به شمار می‌روند. به گفته او، سرمایه‌گذاری، اشتغال و روابط سیاسی نیز در این راستا از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند، اما درجه تأثیر هر یک از این عوامل به شرایط خاص هر کشور بستگی دارد و نمی‌توان به صورت یکسان به آن‌ها در تمامی جوامع نگریست.
اهمیت توان روانی مردم و ظرفیت تولید در تاب‌آوری
عزتی در توضیح عوامل مؤثر بر تاب‌آوری اقتصادی، ابتدا به توان روانی مردم در برابر سختی‌ها اشاره می‌کند. پس از آن، توان تولید داخلی به منظور تأمین نیازهای مصرفی کشور و قدرت سیاست‌گذاران در کنترل بازارها، به‌ویژه قیمت‌ها و دسترسی مردم به کالاها، اهمیت می‌یابد. سرمایه‌گذاری، اشتغال و روابط بین‌المللی نیز دیگر عوامل تأثیرگذار بر این ظرفیت هستند.
او به نقش روابط میان مردم و دولت و نیز میزان همبستگی اجتماعی اشاره می‌کند و می‌افزاید که اهمیت این عامل در کشورهای مختلف متفاوت است. به عقیده این کارشناس اقتصادی، در برخی جوامع، همبستگی اجتماعی تأثیر قابل‌توجه‌تری در مواجهه با بحران ها دارد در حالی که در سایر کشورها، این مؤلفه ممکن است کم‌تر برجسته باشد. بنابراین، ارزیابی تاب‌آوری هر کشور نیازمند توجه به تمام ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن است.
عزتی بر این باور است که اقتصاد ایران در زمینه تأمین نیازهای اساسی از ظرفیت‌های مناسبی برخوردار است. او به محصولاتی مانند گندم، مرغ، تخم‌مرغ و نان اشاره کرده و می‌گوید که توان تولید داخلی در این حوزه‌ها می‌تواند بخش مهمی از نیازهای کشور را تامین کند. همچنین در زمینه تولید گوشت و لبنیات نیز ظرفیت‌هایی وجود دارد، هرچند توان تولید در این بخش‌ها متفاوت است.
این کارشناس اقتصادی همچنین یادآوری می‌کند که بخشی از مواد اولیه مورد نیاز برای تولید داخلی همچنان وابسته به واردات است. با این حال، به اعتقاد او، وابستگی به واردات این مواد لزوماً به معنای ناتوانی در تأمین آن‌ها در شرایط تحریمی نیست؛ زیرا برخی از این اقلام را می‌توان از کشورهایی وارد کرد که محدودیت‌های تحریمی علیه ایران را نادیده می‌گیرند. مسیرهای زمینی شمال کشور و راه‌های دریایی شمالی نیز می‌توانند در انتقال این مواد مؤثر باشند.
عزتی در این راستا بر این عقیده است که توان تولیدی داخلی برای تأمین نیازهای ضروری، از مهم‌ترین حمایت‌های اقتصادی کشور محسوب می‌شود. با این وجود، او بر این نکته تأکید می‌کند که برخورداری از این ظرفیت به تنهایی کافی نیست و روش‌های مدیریت بازارها و وضعیت روانی جامعه نیز در میزان مقاومت اقتصاد در برابر شوک‌های آتی اهمیت دارد.
دولت می‌تواند نرخ ارز و قیمت‌ها را کنترل کند
عزتی به نقش سیاست‌گذاران در مدیریت بازارها اشاره کرده و می‌گوید که دولت توانایی لازم برای کنترل قیمت‌ها و حتی نرخ ارز را داراست، هرچند که او معتقد است در برخی دوران‌ها به اندازه کافی از این ظرفیت استفاده نشده است.
از نظر این کارشناس اقتصادی، شیوه‌های مدیریت نرخ ارز و قیمت کالاها می‌توانند به‌طور مستقیم بر قدرت خرید خانوارها و هزینه فعالیت بنگاه‌های اقتصادی تأثیر گذارند. افزایش نرخ ارز می‌تواند هزینه تأمین مواد اولیه و تولید را افزایش دهد و افزایش قیمت کالاها نیز بر مصرف‌کنندگان فشار مضاعفی وارد می‌سازد.
او بر این باور است که در صورت تشدید تنش‌ها، سیاست‌گذاران باید دقت بیشتری به آثار تصمیمات اقتصادی بر معیشت مردم و فعالیت بنگاه‌ها داشته باشند. همچنین، حفظ توان تولیدی کشور و جلوگیری از افزایش نرخ ارز، از جمله مسائلی هستند که به گفته عزتی باید در اولویت سیاست‌گذاری قرار گیرند.
این کارشناس اقتصادی تأکید دارد که در صورت کاهش تولید داخلی، احتمال افزایش تورم و فشار بر بازار ارز نیز بیشتر خواهد شد. از سوی دیگر، حمایت از تولید و کنترل نرخ ارز می‌تواند به میزان کنترل افزایش قیمت‌ها و کاهش نرخ تورم کمک کند.
فشار اقتصادی؛ پیامدها بر مردم و بنگاه‌ها
یکی از مباحث مطرح‌شده در این گفت‌وگو، چگونگی توزیع هزینه‌های اقتصادی در صورت افزایش تنش‌هاست. عزتی در این رابطه توضیح می‌دهد که آسیب‌پذیری گروه‌های مختلف به نوع شوک اقتصادی وابسته است.
به گفته او، اگر فشار عمدتاً از طریق افزایش قیمت‌ها بروز یابد، مصرف‌کنندگان عمده‌ترین متضرر خواهند بود. در مقابل، اگر هزینه مواد اولیه، تأمین کالاها و نرخ ارز افزایش یابند، تولیدکنندگان نیز با چالش‌ها و محدودیت‌های بیشتری مواجه می‌شوند.
این کارشناس اقتصادی به این نکته اشاره می‌کند که در تحلیل چنین وضعیتی، باید دولت را به عنوان نهادی کاملاً مستقل از مردم و فعالان اقتصادی محسوب نکرد. به گفته او، در مقوله درآمدها و هزینه‌های دولت، این نهاد به‌طور جداگانه بررسی می‌شود، اما در تحلیل آثار یک بحران اقتصادی، باید جامعه و فعالان اقتصادی را در کانون توجه قرار داد؛ چرا که آن‌ها در نهایت هزینه‌های ناشی از افزایش قیمت‌ها، کاهش تولید و افت قدرت خرید را متقبل خواهند شد.
عزتی همچنین تأکید می‌کند که باید میان منافع عمومی جامعه و منافع برخی دولتمردان تفکیک قائل شد. او بیان می‌کند که ممکن است برخی سیاست‌ها برای حفظ موقعیت و شرایط فعالیت مدیران اتخاذ شده باشند، ولی این به آن معنا نیست که نمی‌توان منافع دولت را به طور جداگانه از منافع مردم تحلیل کرد. به عقیده او، در شرایط بحرانی، اولویت باید معطوف به جامعه، مردم و فعالان اقتصادی باشد؛ گروه‌هایی که آثار تصمیمات اقتصادی به‌طور مستقیم زندگی و فعالیت‌های آن‌ها را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
او در پاسخ به این پرسش که اقتصاد ایران در چه اندازه‌ای توان تحمل افزایش هم‌زمان نرخ ارز، تورم و آسیب به تولید را دارد، تأکید می‌کند به شرطی که نیازهای اساسی مردم و کالاهایی که در زندگی روزمره به آن‌ها وابسته‌اند، تأمین شود، مشکل خاصی در این راستا به وجود نخواهد آمد. با این حال، او همچنین بر تأثیر مسائل اجتماعی و روانی در وضعیت اقتصادی تأکید دارد که باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد.
عزتی معتقد است اگر وضعیت اقتصادی مردم دچار اختلال جدی نشود، تاب‌آوری کشور به قوت خود باقی خواهد ماند؛ هرچند وقوع حوادث غیرقابل پیش‌بینی یا گسترش بحران می‌تواند شرایط را پیچیده‌تر کند. بنابراین، از دیدگاه او، سیاست‌گذاران باید به پیامدهای تصمیمات خود بر معیشت، رفاه و مصرف مردم و فعالیت اقتصادی بنگاه‌ها توجه بیشتری داشته باشند.
تأثیر جنگ روانی و شایعات بر آسیب‌پذیری کشور
عزتی در کنار ظرفیت‌های تولیدی و توان مدیریت بازارها، بر اهمیت عامل روانی و اجتماعی نیز تأکید می‌کند. او بر این باور است که این موضوع در ایران به‌طور کافی مورد توجه قرار نگرفته و می‌تواند بر توان جامعه برای تحمل فشارهای اقتصادی و سیاسی اثرگذار باشد.
به گفته این کارشناس اقتصادی، انتشار اخبار تحریف‌شده، شایعات و اطلاعات نادرست در فضای مجازی می‌تواند ذهنیت عمومی را تحت تأثیر قرار دهد. او همچنین به فعالیت‌های دشمنان مانند آمریکا و اسرائیل به عنوان عواملی اشاره می‌کند که بر فضای روانی جامعه ایران اثرگذارند.
عزتی معتقد است شدت این فشارهای رسانه‌ای و روانی علیه ایران، از نظر او، در مقایسه با وضعیت سایر کشورها بی‌نظیر است. او این شرایط را یکی از نقاط آسیب‌پذیر کشور تلقی می‌کند و می‌گوید که تأثیر منفی اخبار و شایعات بر ذهنیت مردم می‌تواند بستر بروز مشکلات بیشتری را فراهم کند.
به عقیده او، اگر این موضوع به درستی مدیریت شود و مردم بتوانند فشارهای روانی را با آگاهی و آمادگی بیشتری تحمل کنند، تاب‌آوری کشور نیز افزایش خواهد یافت. او همچنین بر این باور است که ساختار فرهنگی، اعتقادی و اقتصادی ایران ظرفیت تحمل فشارهای بیشتری را دارد، اما حفظ این ظرفیت به شرایط واقعی زندگی مردم و شیوه مدیریت بحران بستگی دارد.
آیا منابع ارزی کشور کافی است؟
احتمال کاهش درآمدهای ارزی ایران یا دشواری در نقل‌وانتقال پول در صورت افزایش تنش‌ها، یکی دیگر از موضوعات بحث‌شده در این گفت‌وگو است. عزتی در این راستا به اظهارات رئیس کل بانک مرکزی مبنی بر برخورداری کشور از منابع ارزی لازم برای تأمین نیازها در سال‌های آتی اشاره می‌کند و بیان می‌کند که اگر این ارزیابی با واقعیت منابع در دسترس هم‌خوانی داشته باشد، نگرانی از بابت کاهش ارز تا حدی کاهش خواهد یافت.
او همچنین به وجود مسیرهای متنوع برای کسب درآمد ارزی و انتقال منابع به داخل کشور اشاره کرد. به گفته عزتی، بخشی از این مسیرها پیش از این فعال بوده و برخی دیگر در شرایط جنگی ایجاد شده‌اند تا تسهیل در کسب درآمد ارزی و انتقال منابع به کشور ممکن شود. او بیان می‌کند که قسمتی از این مسیرها سابقه دارند و برخی دیگر نیز در ماه‌های اخیر به کار گرفته شده‌اند یا مورد توجه قرار گرفته‌اند.
این کارشناس اقتصادی ادعا می‌کند که پس از حدود شش ماه از شروع جنگ، مجموع ورودی ارز به کشور بیشتر از مقدار مشابه در شش‌ماهه سال قبل بوده است. با این حال، برای تأیید مستقل این ادعا، نیاز به بررسی آمارهای مربوط به منابع و جریان ورودی ارز وجود دارد.
از نظرت عزتی، امکان استفاده از مسیرهای مختلف برای تأمین ارز می‌تواند در شرایطی که با محدودیت‌های خارجی مواجه هستیم، حائز اهمیت باشد. با این حال، او همچنین بر ضرورت مدیریت بازار ارز و حمایت از تولید تأکید می‌کند؛ دو مقوله‌ای که به عقیده او می‌تواند به‌طور مستقیم بر وضعیت تورم و معیشت مردم تأثیر گذار باشد.
سه اقدام فوری برای تقویت تاب‌آوری اقتصاد ایران
عزتی در پاسخ به این سوال که آیا نقاط ضعف اقتصاد ایران برای مواجهه با بحران‌های جدید چیست، به افت تولید و کاهش درآمدهای اقتصادی مردم در حدود ۱۵ سال اخیر اشاره می‌کند و تحریم‌ها را از جمله عواملی می‌شمارد که به این وضعیت دامن زده‌اند.
او برای افزایش آمادگی اقتصاد در مواجهه با تنش‌های جدید، سه اقدام کلیدی را ضروری می‌داند.
نخست، جلوگیری از افزایش نرخ ارز است. عزتی معتقد است که افزایش نرخ ارز به تولید آسیب می‌زند و به افزایش قیمت کالاها می‌انجامد که به تبع آن، مصرف‌کنندگان نیز دچار آسیب خواهند شد. به این سبب، او کنترل بازار ارز را یکی از اولویت‌های اساسی سیاست‌گذاران می‌داند.
دوم، حمایت از تولید داخلی است. این کارشناس اقتصادی تأکید می‌کند که افت تولید می‌تواند فشارهای تورمی را تشدید و وضعیت بازار ارز را تحت تاثیر قرار دهد. از منظر او، حفظ ظرفیت تولید کشور به منظور تأمین نیازهای داخلی، از ضروریات افزایش تاب‌آوری اقتصادی است.
سوم، بهبود روابط با کشورهای همسایه است. عزتی بر این باور است که می‌بایست از ظرفیت‌های موجود در روابط منطقه‌ای بهره‌برداری کرد و از اهرم فشار برای جلوگیری از همکاری این کشورها با آمریکا و دیگر طرف‌های متخاصم بهره جست. او اذعان می‌کند که این اقدام می‌تواند به کاهش بخشی از فشارهای واردشده بر کشور کمک کند.
به طور کلی، این کارشناس اقتصادی بر این نکته تأکید دارد که اقتصاد ایران، به خاطر برخورداری از ظرفیت‌های تولیدی، امکان تأمین بخشی از نیازهای اساسی و وجود مسیرهای متعدد برای تأمین منابع خاص، توان تحمل فشارهای بیشتر را دارد. اما این ظرفیت به این معنا نیست که اقتصاد در برابر هر نوع بحرانی مصون است. دراز کشیدن تنش‌ها، افزایش فشارهایی اقتصادی و کم شدن بیشتر تولید می‌تواند شرایط را پیچیده‌تر کند.
عزتی مهم‌ترین نقطه ضعف اقتصاد ایران را افت تولید و کاهش درآمد عمومی جامعه می‌داند و بر لزوم کنترل نرخ ارز، حمایت از تولید و بهبود روابط با کشورهای همسایه تأکید دارد و این اقدامات را برای کاهش فشارها و افزایش توان اقتصاد کشور به‌منظور مواجهه با بحران‌های احتمالی، ضروری می‌شمارد.
۲۲۳۲۲۴
