بهینه‌سازی مصرف بنزین در شرایط جنگی بدون افزایش قیمت
پس از پایان تابستان که موضوع نگرانی از کمبود بنزین و افزایش قیمت آن به یکی از مباحث اصلی اقتصادی تبدیل شده بود، حالا در میانه فصل پاییز، رئیس‌جمهور به بی‌نیازی کشور از واردات این فرآورده نفتی اشاره کرده است. این تغییر وضعیت، به‌علاوه همکاری مردم در کاهش مصرف، نتیجه اقداماتی نظیر مبارزه با قاچاق، ساماندهی توزیع سوخت، گسترش حمل‌ونقل عمومی و برقی‌سازی ناوگان شهری بوده است؛ رویکردی که نشان‌دهنده این است که مدیریت بحران بنزین صرفاً به افزایش قیمت محدود نمی‌شود.
همشهری اعلام کرد: مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور در جلسه شورای اطلاع‌رسانی دولت تأکید کرد که با همکاری عمومی و پیاده‌سازی برنامه‌های صرفه‌جویی و مدیریت مصرف، کشور دیگر به واردات بنزین احتیاجی ندارد. او هزینه‌های ناشی از واردات بالقوه را ۱۲ میلیارد دلار ارزیابی کرده و تأکید نمود که درآمد حاصل از افزایش قیمت سوخت و صرفه‌جویی باید به مردم بازگردانده شود.
بر اساس آمارهای رسمی، کاهش مصرف بنزین و افزایش استفاده از سوخت‌های جایگزین مشاهده شده است؛ اطلاعات نشان می‌دهد که اقداماتی که به‌وسیله دولت، مردم، شهرداری تهران و سایر نهادها برای این کار صورت گرفته، به افت مصرف سوخت منجر شده است.
مقابله با قاچاق؛ ۶۰۰ هزار کارت سوخت فاقد هویت متوقف گردید
پاره‌ای از اقدامات دولت برای مدیریت بازار سوخت، مبارزه با قاچاق و جلوگیری از سوءاستفاده از سهمیه‌های سوخت به شمار می‌رود. مسعود پزشکیان در تاریخ ۲۲ مهرماه از برداشتن ۶۰۰ هزار کارت سوخت گازوئیل فاقد شناسنامه معتبر خبر داد. به‌طور هم‌زمان، وزارت نفت و ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز در حال اجرای طرح‌های نظارتی بر زنجیره تأمین و توزیع سوخت هستند.
در این راستا، بخشی از ناوگان حمل‌ونقل کشور با تجهیزات ردیابی مجهز شده و در ورودی و خروجی برخی پالایشگاه‌ها، دستگاه‌های اندازه‌گیری نصب شده است. طبق آمار ارائه‌شده در اول مهرماه، ۷ هزار دستگاه از مجموع ۱۵ هزار دستگاه ناوگان حمل‌ونقل کشور به دستگاه‌های ردیاب مجهز شدند.
شناسه‌دار کردن کارت‌های سوخت جایگاه‌ها؛ مبارزه با انحراف روزانه ۵ میلیون لیتر بنزین
یکی از چالش‌های بازار سوخت ایران، انحراف بنزین از شبکه رسمی توزیع است. برآوردها حاکی از انحراف روزانه حدود ۴ تا ۵ میلیون لیتر بنزین است؛ رقمی که تمامی آن به قاچاق برون‌مرزی مربوط نمی‌شود و بخشی از آن نیز به مصارف غیرمجاز در داخل کشور اختصاص دارد.
براساس اظهارنظرهای موجود، حدود ۳ میلیون لیتر از این انحراف در استان‌های مرزی، از جمله کرمان، سیستان و بلوچستان و هرمزگان، صورت می‌گیرد و حدود ۲ میلیون لیتر نیز به تهران تعلق دارد و بخشی از بنزین در مصارف صنعتی، شامل تولید رنگ و تینر، به کار می‌رود.
در روش جدید، استفاده از کارت آزاد در جایگاه‌ها نیازمند احراز هویت بانکی است. رمز ثابت ۱۱۱۱ حذف شده و راننده پس از ارائه کارت بانکی و انجام تأیید هویتی، رمز یک‌بارمصرف را دریافت خواهد کرد.
با اجرای این طرح، اطلاعات مربوط به سوخت‌گیری با کارت‌های آزاد به‌راحتی قابل ردیابی خواهد بود و شناسایی الگوهای غیرمعمول مصرف تسهیل می‌گردد.
عباس باصفا، مدیر سامانه هوشمند سوخت کشور، در مصاحبه‌ای با برنامه پارک وی همشهری بیان کرد که طرح مذکور در برخی جایگاه‌های تهران به مورد اجرا درآمده و قرار است طی سه ماه به تمام کشور توسعه یابد. او به افزایش شفافیت و مدیرت تخصیص سوخت به عنوان اهداف این برنامه اشاره کرد.
تجربه کرمان نیز به‌خوبی نشان می‌دهد که اصلاح شیوه توزیع سوخت می‌تواند در مدیریت مصرف موثر باشد. در این استان، از مردادماه طرحی برای انتقال سهمیه سوخت از کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها به کارت‌های شخصی و بهینه‌سازی شیوه تخصیص بنزین آغاز شده است.
طبق گزارشی که از نتایج اولیه این طرح منتشر شده، مصرف بنزین در کرمان در مقایسه با مرداد سال گذشته حدود ۲۷ میلیون لیتر کاهش یافته است.
سی‌ان‌جی؛ جایگزین روزانه ۲ میلیون لیتر بنزین
افزایش استفاده از گاز طبیعی فشرده (سی‌ان‌جی) یکی دیگر از عوامل مؤثر در کاهش مصرف بنزین و مدیریت ناترازی سوخت در کشور به شمار می‌رود. آمارهای شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی حاکی از آن است که مصرف روزانه سی‌ان‌جی از ۱۴ میلیون و ۷۰۰ هزار مترمکعب در مردادماه به ۱۶ میلیون و ۷۰۰ هزار مترمکعب در مهرماه افزایش یافته است؛ این حاکی از افزایشی معادل ۲ میلیون مترمکعب در روز و حدود ۱۴ درصد رشد می‌باشد.
ظرفیت بالفعل برای گسترش این سوخت چشمگیر است. براساس اظهارات مسئولین، زیرساخت‌های کشور قابلیت عرضه‌ی روزانه حدود ۳۵ تا ۴۰ میلیون مترمکعب سی‌ان‌جی را دارند؛ در حالی که مصرف کنونی همچنان به مراتب کمتر از این ظرفیت است. ایران قریب به ۲۵۰۰ جایگاه سی‌ان‌جی دارد، اما برای بهره‌برداری بهتر از این ظرفیت، نوسازی تجهیزات، فعال‌سازی تمامی نازل‌ها و سهولت دسترسی در مناطق کم‌برخوردار ضروری به نظر می‌رسد. گسترش استفاده از سی‌ان‌جی، مخصوصاً در خودروهای دوگانه‌سوز و ناوگان حمل‌ونقل عمومی، می‌تواند فشار را از دوش شبکه تأمین بنزین کاهش دهد.
همراهی مردم به کاهش مصرف بنزین رسید
یکی از نکات مورد تأکید رئیس‌جمهور، نقش مردم در مدیریت مصرف انرژی است. آمارهای شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی همچنین حاکی از تغییر الگوی مصرف سوخت دارد. طبق اعلام مدیر امور مصرف این شرکت، مصرف روزانه بنزین از ۱۴۴ میلیون لیتر در مردادماه به ۱۳۴ میلیون لیتر افت کرده است.
مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی نیز قبلاً اعلام کرده بود که مصرف بنزین در دوره اجرای طرح‌های اصلاح مصرف، در مقایسه با دوره مشابه سال گذشته حدود ۳ درصد کاهش یافته و مصرف سی‌ان‌جی حدود ۱۲ درصد افزایش داشته است.
این ارقام نشان می‌دهد که همراهی مردم از طریق کاهش استفاده از خودروهای شخصی، کم کردن سفرهای غیرضروری، استفاده از حمل‌ونقل عمومی و همکاری عمومی با برنامه‌های مدیریت مصرف، در کنار سیاست‌های دولت، می‌تواند به کاهش نیاز کشور به بنزین یاری رساند.
اقدامات شهرداری؛ از مترو و اتوبوس رایگان تا توسعه ناوگان برقی
مدیریت شهری تهران در دوران اخیر اجرایی از اقدامات را برای تسهیل استفاده از حمل‌ونقل عمومی و افزایش وسایل نقلیه برقی به انجام رسانده است. این تدابیر نه تنها در کاهش آلودگی هوا و ترافیک موثر است، بلکه می‌تواند به کاهش وابستگی برخی سفرهای شهری به بنزین نیز کمک کند.
مترو و اتوبوس رایگان: در زمان جنگ، شهرداری تهران خدمات مترو و اتوبوس‌های تندرو را رایگان عرضه کرد تا شهروندان با هزینه کمتری بتوانند به رفت‌وآمد بپردازند. در تیرماه امسال نیز شورای شهر مصوب کرد که این خدمات رایگان تا زمان اعلام رسمی پایان جنگ، در دوره‌های دوماهه تمدید شود. این اقدام، دسترسی شهروندان را به حمل‌ونقل عمومی آسان‌تر کرده و می‌تواند به کاهش وابستگی به خودروهای شخصی یاری رساند.
اتوبوس‌های برقی: برقی‌سازی ناوگان اتوبوسرانی تهران در دوره اخیر به سرعت رشد کرده است. طبق بیانیه یکی از اعضای شورای شهر، در سال ۱۴۰۵ قرارداد واردات ۲۵۰۰ دستگاه اتوبوس برقی منعقد شده و تا زمان نگارش این گزارش، بیش از ۵۱۰ دستگاه از این اتوبوس‌ها وارد کشور شده است.
افزایش ناوگان عمومی: علاوه بر توسعه ناوگان برقی، افزایش تعداد اتوبوس‌های فعال نیز در اولویت برنامه‌های مدیریت شهری قرار دارد. معاون حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری تهران اول مهرماه اعلام کرد که تعداد اتوبوس‌های فعال در آن زمان که حدود ۲۵۰۰ دستگاه بود، قرار است به ۳۵۰۰ دستگاه افزایش یابد.
تاکسی‌های برقی: راهنمای تاکسیرانی تهران نیز در راستای استفاده بیشتر از خودروهای برقی گام برداشته است. در این مدت، ۱۹۲۴ تاکسی برقی جایگزین تاکسی‌های فرسوده شده‌اند. علی رحیمی، مدیرعامل سازمان مدیریت و نظارت بر تاکسیرانی شهرداری تهران، در ۱۰ مهرماه از ورود ۱۳۰۰ تاکسی برقی به چرخه خدمت خبر داده است. به گفته او، مجموع تاکسی‌های برقی ایون در اختیار این ناوگان به همراه حدود ۴۰۰ دستگاه برقی که پیش‌تر وارد شده بودند، از ۲ هزار دستگاه فراتر می‌رود.
کمک به سایر نهادها و شهروندان: شهرداری تهران در این بازه زمانی ۲۰۰۰ اسکوتربرقی را در قالب تسهیلات کم‌بهره به شهروندان تخصیص داده است. همچنین ۱۵۰ خودروی برقی به پلیس راهور واگذار شده و ۱۶۴ موتورسیکلت برقی به اداره پست تهران اختصاص یافته است.
ایستگاه‌های شارژ: راه‌اندازی ناوگان برقی بدون ایجاد زیرساخت‌های شارژ ممکن نیست. آمارها نشان می‌دهد که در این مقطع ۲۵ جایگاه شارژ با ۲۲۴ استند راه‌اندازی و تأسیس شده است. به علاوه، مدیرعامل شرکت کنترل ترافیک تهران در شهریورماه از فعال بودن ۹ ایستگاه شارژ برای ناوگان برقی در نقاط مختلف پایتخت خبر داده و در مجموع ۱۵۰ دستگاه شارژر پرقدرت ۱۲۰ کیلوواتی نیز در سطح شهر نصب گردیده است.
در همین راستا، از ساخت ۶ ایستگاه جدید شارژ در مکان‌هایی مانند تهرانپارس، اکباتان، جنت‌آباد، جوانمرد قصاب و پایانه شرق قدیم اعلام شده که قرار بود تا پایان سال به بهره‌برداری برسند.
مجموع این تلاش‌ها، از تسهیل استفاده از مترو و اتوبوس تا توسعه اتوبوس‌ها و تاکسی‌های برقی و ارائه زیرساخت‌های شارژ، گواهی بر توسعه و تقویت گزینه‌های حمل‌ونقل جایگزین در تهران است؛ گزینه‌هایی که می‌توانند همراه با مدیریت مصرف و مبارزه با قاچاق، به کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی کمک کنند.
گرانی بنزین؛ تنها راه نجات اقتصاد؟
در تابستان امسال و با شدت گرفتن نگرانی‌ها درباره تأمین بنزین، برخی حامیان آزادسازی قیمت‌ها، شوک درمانی بهای سوخت را به عنوان راهکاری ناگزیر برای کنترل مصرف معرفی می‌کردند؛ گویی بدون افزایش قیمت بنزین، اقتصاد کشور با بحرانی غیرقابل حل روبرو خواهد شد. اما تجربه طولانی صف‌های پمپ‌بنزین در تهران نشان داد که مساله بنزین محدود به قیمت و مقدار مصرف نیست.
به اعتقاد طرفداران افزایش قیمت بنزین، هیچ راهی جز افزایش قیمت بنزین باقی نمانده است. روز گذشته مجید شاکری، کارشناس اقتصادی در صفحه شخصی خود در ایکس، خواستار برخورد با افرادی که در تابستان خواهان افزایش قیمت بنزین بودند، شد و تأکید کرد که باید با عواملی که بحران یک هفته‌ای بنزین در تهران ایجاد کردند، مقابله شود.
شاکری در واکنش به بحث پیرامون افزایش قیمت بنزین در خصوص پیامدهای شوک‌درمانی قیمتی هشدار داده است. او معتقد است که افزایش ناگهانی قیمت بنزین به‌دلیل آثار تورمی و تغییر مجدد قیمت‌های نسبی، دولت را وارد چرخه تکراری افزایش قیمت‌ها خواهد کرد. او بیان کرد که اصلاحات باید تدریجی باشد تا مردم فرصت تغییر رفتار و سازگاری با شرایط جدید را پیدا کنند.
تجربه ماه‌های اخیر نشان می‌دهد که مدیریت بنزین به یک مجموعه از اقدامات نیاز دارد؛ از مبارزه با قاچاق و اصلاح شبکه توزیع گرفته تا کاهش مصرف، توسعه حمل‌ونقل عمومی، برقی‌سازی ناوگان و بهبود بهره‌وری خودروها. ممکن است افزایش قیمت یکی از ابزارهای مدیریت تقاضا باشد، اما نمی‌توان آن را جایگزین اصلاح زیرساخت‌ها و حل مشکلات ساختاری دانست.
۲۱۷
