برخاستن اژدهای سرخ؛ تحول شگفت‌انگیز علمی چین چه تأثیری بر جهان خواهد گذاشت

ژانگ لین، متخصص در سیاست‌گذاری علمی از دانشگاه ووهان در چین، بیان می‌کند که یکی از نقاط قوت کلیدی این کشور در عرصه توسعه علمی، قابلیت آن در طراحی و اجرای برنامه‌های بلندمدت است.

به گفته‌ی ژانگ، «سیستم متمرکز چین این امکان را به آن می‌دهد که منابع خود را به بهترین نحو بر روی اهداف علمی بلندمدت متمرکز سازد.» او همچنین اشاره می‌کند که رهبران چینی قادرند سرمایه‌گذاری در برش‌های علمی حیاتی مثل ارتباطات کوانتومی را برای مدت‌های طولانی حفظ کنند، در حالی که در ایالات متحده، تغییرات سیاسی ممکن است به تغییر اولویت‌ها برای سرمایه‌گذاری‌ها منجر شود.

برای بسیاری از محققان، مهم‌تر از رتبه‌بندی دقیق چین، پیشرفت چشمگیر و روزافزون آن است. هائو بین، اقتصاددان دانشگاه شی‌آن جیائوتونگ-لیورپول در سوژو چین، خاطرنشان می‌کند که افزایش قابل توجه سرمایه‌گذاری چین در تحقیق و توسعه نشان‌دهنده‌ی تمایل این کشور به تبدیل شدن از یک تولیدکننده کالا به یک تولیدکننده برتر در علم و فناوری‌های پیشرفته است.

او می‌افزاید: «چین به‌جای تکیه عمده بر مزایای نیروی کار ارزان، به‌طور فزاینده‌ای بر نوآوری‌های فناورانه، بسترهای نوآوری و تسلط بر فناوری‌ها تأکید می‌کند.»

هائو به‌عنوان یک مثال؛ به برنامه بلندمدت چین برای توسعه صنعت نیمه‌رسانا اشاره می‌کند. در سال ۲۰۱۴، چین یک صندوق دولتی به منظور تقویت این صنعت تأسیس کرد که در دور اول تأمین مالی، نزدیک به ۱۰۰ میلیارد یوان، معادل نزدیک به ۱۶٫۳ میلیارد دلار به‌دست آورد.

او ادامه می‌دهد که این صندوق به همراه سیاست‌های هماهنگ صنعتی، به چین یاری رسانده تا قابلیت‌های خود را در سراسر زنجیره تأمین نیمه‌رسانا، از طراحی تراشه‌ها تا تولید تجهیزات مربوط به آن، گسترش دهد.

با وقوع ممنوعیتی گسترده از سوی ایالات متحده بر فروش تراشه‌های پیشرفته نیمه‌رسانا به چین در سال ۲۰۲۲، دولت چین بر حمایت خود از این صنعت افزود. انتظار می‌رود دور سوم فعالیت این صندوق که در سال ۲۰۲۴ شروع خواهد شد، ۳۴۴ میلیارد یوان، نزدیک به ۵۰ میلیارد دلار، برای شرکت‌های فعال در حوزه نیمه‌رسانا تخصیص یابد.

زیست‌فناوری و زیست‌پزشکی از دیگر حوزه‌های حیاتی مورد توجه چین هستند. دولت چین به‌طور فزاینده‌ای بر تحقیق و توسعه داروهای نوآورانه و “کاربردی‌سازی علوم پزشکی” تأکید کرده است؛ این حوزه به تغییر یافته‌های تحقیقات بنیادی به درمان‌های بالینی مربوط می‌شود.

در اوایل سال ۲۰۲۵، یک شرکت کوچک هوش مصنوعی به نام دیپ‌سیک، با رونمایی از مدلی زبانی بزرگ که قابلیت رقابت با بهترین ابزارهای تولید شده توسط شرکت‌های فناوری آمریکایی را داشت، جهان را متعجب ساخت. این شرکت هانگژویی موفق شد با هزینه‌ای بسیار کمتر و با منابع محاسباتی محدودتر به این هدف دست یابد.

این نوع نوآوری در یک شرکت خصوصی، نتیجه‌ی حمایت مداوم دولت مرکزی است. در حالی که در گذشته، دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی دولتی پیشتاز پژوهش و توسعه در چین بودند، از سال ۲۰۱۰، که دولت آغاز به راه‌اندازی کارزاری ملی برای تقویت «صنایع نوظهور راهبردی» از جمله خودروهای برقی و داروسازی کرد، شرکت‌های خصوصی عرصه نوآوری را به‌طور فزاینده‌ای گسترش داده‌اند.

هائو می‌گوید: «شرکت‌ها در چین بیشتر از قبل در حوزه پژوهش و توسعه فعالیت می‌کنند، زیرا دریافتند که نوآوری، کلید دستیابی به سهم بیشتری از بازار است.»

دولت چین اکنون به دنبال این است که از شرکت‌های خصوصی انتظار داشته باشد نقش بهتری ایفا کنند. جدیدترین برنامه پنج‌ساله این کشور نمایانگر وعده به اختصاص اختیارات و منابع بیشتر به این شرکت‌ها به‌منظور تقویت زیست‌بوم‌های نوآوری، آموزش و پژوهش ملی است. پژوهشگران معتقدند این تصمیم به‌طور جزئی از موفقیت‌های اخیر شرکت‌های چینی در توسعه فناوری‌های کلیدی، از باتری‌ها تا هوش مصنوعی، ناشی می‌شود.

می‌سن سان، دانشمند علوم اطلاعات در دانشگاه ایلینوی در اربانا-شمپین، خاطرنشان می‌کند که هوش مصنوعی به عاملی برای “افزایش اعتماد به نفس” چین تبدیل شده و نقش این کشور را در رقابت‌های فناورانه جهانی تقویت کرده است.

یکی دیگر از حوزه‌هایی که چین در آن اعتماد به نفس بیشتری کسب کرده، اکتشافات فضایی است. در سال ۲۰۲۲، پس از سه دهه کار و تلاش، این کشور موفق به تکمیل ساخت ایستگاه فضایی خود شده که نام آن تیان‌گونگ به معنی «کاخ آسمانی» است.

شیه گنگ‌شین، پژوهشگر کاربردهای زیست‌محیطی در فضای دانشگاه چونگ‌کینگ چین، می‌گوید که این موفقیت نقطه عطفی در تاریخ برنامه فضایی چین به‌شمار می‌آید. او افزود: «این موفقیت به این معناست که چین اکنون قادر به پیگیری پژوهش‌های میان‌مدت و بلندمدت در فضا است.»

چین همچنین به عنوان نخستین کشوری شناخته می‌شود که موفق به فرود آوردن کاوشگری در نیمه پنهان ماه شده است. این کشور قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ فضانوردان خود را بر سطح ماه نشاند و در سال ۲۰۲۸ مأموریتی را به مریخ آغاز کند که هدف آن جمع‌آوری نمونه‌هایی از سنگ و خاک این سیاره و آوردن آن‌ها به زمین در سه سال بعد است.

در تابستان سال ۲۰۲۶، چین با موفقیت در بازگرداندن مرحله اول دو موشک کلاس مداری پس از پرتاب، به نقطه عطف مهمی دست یافت. ابتدا در ۱۰ ژوئیه، موشک لانگ مارچ 10B با بهره‌گیری از سیستم بازیابی مرحله اول خود و یک شبکه از تورها در سکوی دریایی، به این موفقیت دست یافت. سپس تقریبا یک ماه بعد، موشک ژوچوئه ۳، متعلق به شرکت خصوصی لنداسپیس، از پایه‌های فرود خود بر روی زمین استفاده کرد تا مرحله اول خود را به‌خوبی فرود آورد.

موفقیت این دو موشک چینی به معنای پایان دادن به انحصار فناوری بازیابی مرحله اول پرتابگرهای کلاس مداری از سوی شرکت‌های آمریکایی بود. دستیابی به فناوری پرتابگرهای چندبارمصرف که می‌توانند پس از مأموریت به زمین بازگردند، نیاز به ساخت موشک جدید برای هر پرتاب را کاهش می‌دهد؛ این امر موجب کاهش هزینه‌های دستیابی به فضا شده و مسیر چین را به‌منظور تحقق اهداف بلندپروازانه‌اش در عرصه فضایی و رقابت با غرب هموارتر می‌کند.

چین اکنون اکتشافات فضایی خود را به‌عنوان یکی از استراتژی‌های کلیدی ملی تلقی می‌کند. شیه انتظار دارد که دولت امکانات فراوانی مانند بودجه و تخصص‌های انسانی به این بخش ارائه دهد.

یوچی چیان، زمین‌شناس سیاره‌ای از دانشگاه هنگ‌کنگ نیز تأکید می‌کند که اکتشافات فضایی برای چین نه تنها به عنوان رقابت کوتاه‌مدت با ایالات متحده، بلکه به‌عنوان تلاشی بلندمدت برای افزایش خودکفایی فناورانه و قدرت ملی قلمداد می‌شود.

چیان که در برنامه اکتشافات ماه و فضای عمیق چین نقش دارد، بیان می‌دارد: «در ایالات متحده، روایت رقابت فضایی میان چین و آمریکا به‌وفور مطرح است، اما در چین چنین نگاهی دیده نمی‌شود.»

هائو می‌گوید که افزایش حمایت چین از علم تا حد زیادی به دلیل تعهد این کشور به کاهش آسیب‌پذیری‌های فناورانه و وابستگی به ملت‌های دیگر است. وقایع جهانی در یک دهه گذشته، از جمله شیوع کووید ۱۹ و محدودیت‌ها بر صنعت نیمه‌رسانای ایالات متحده، نشان‌دهنده این نکته است که وابستگی به فناوری‌های خارجی می‌تواند به نقطه ضعف استراتژیک چین تبدیل شود.

به‌عنوان مثال، در دوران شیوع، بسیاری از متخصصان خارجی چین را ترک کردند و واردات برخی ابزارهای علمی از خارج میسر نبود. هائو اشاره می‌کند که بدین‌ترتیب، استفاده از فناوری‌هایی که به آن متخصصان و تجهیزات وابسته بود، به مشکل برخورده است. او می‌گوید: «از این رو، سرمایه‌گذاری در پژوهش و توسعه اکنون به‌طور فزاینده‌ای در راستای اهداف امنیت ملی قرار دارد.»

یکی از اقداماتی که چین از سال ۲۰۱۸، با آغاز جنگ تجاری با ایالات متحده در دوره نخست ریاست‌جمهوری ترامپ، به انجام رسانده است، تقویت ظرفیت خود برای دستیابی به پیشرفت‌های نوآورانه و تحول‌آفرین است. این حوزه به‌طور کلی یکی از نقاط ضعف نظام علمی چین به شمار می‌رود.

شورای دولتی چین، بالاترین نهاد اداری کشور، در سال ۲۰۱۸ اعلام کرد که چین قصد دارد تا سال ۲۰۲۵ به‌طور قابل توجهی تأثیر خود بر پژوهش‌های بنیادی (که هدف آن‌ها توسعه دانش و نه کاربرد خاص است) را افزایش دهد. و همچنین این کشور می‌خواهد تا اواسط قرن جاری به «مرکز علمی بزرگ و قطب نوآوری در جهان» تبدیل گردد.

با این حال، دستیابی به این اهداف کار آسانی نخواهد بود. به‌گفته‌ی کریس مارتین، تحلیلگر داده‌های علمی و رئیس بنیاد علمی اکسپلوریتیو، بودجه پژوهش‌های بنیادی در سال ۲۰۲۴ کمتر از ۷ درصد کل بودجه پژوهش و توسعه چین خواهد بود. این آمار با تکیه بر داده‌های سازمان همکاری و توسعه اقتصادی ارزیابی شده است. در مقابل، در ایالات متحده، سهم پژوهش‌های بنیادی از هزینه‌های کل پژوهش و توسعه ۱۴٫۴ درصد است.

چین حتی با دو همسایه خود، ژاپن با ۱۱٫۶ درصد و کره جنوبی با ۱۴٫۷ درصد نیز عقب‌تر قرار دارد. با وجود اینکه سهم پژوهش‌های بنیادی چین در سال گذشته به رکورد ۷.۰۸ درصد رسید، این رقم همچنان پایین‌تر از هدف ۸ درصدی برنامه پنج‌ساله قبلی است که در سال ۲۰۲۵ به پایان می‌رسید و برنامه پنج‌ساله جدید نیز هدف خاصی برای سهم چنین بودجه‌ای معین نکرده است.

با این حال، برخی پژوهشگران معتقدند که شاید مانع بزرگ‌تر فرهنگ دانشگاهی در چین باشد که پیگیری پروژه‌های بلندمدت و مبتنی بر کنجکاوی علمی را برای پژوهشگران دشوار می‌سازد.

دولت چین در سال ۲۰۲۰ اصلاحاتی ساختاری را به‌منظور بهبود نظام ارزیابی دانشگاهی آغاز کرد. با این حال، برخی پژوهشگران در گفتگو با مجله نیچر تصریح کردند که دانشگاه‌های چین همچنان در تصمیم‌گیری درباره استخدام و ارتقاء اعضای هیئت علمی به‌طور گسترده‌ای به تعداد مقالات منتشرشده متکی هستند.

به‌استناد شاخص نیچر که ۱۷۸ مجله در حوزه‌های مختلف علوم طبیعی، علوم کاربردی، علوم اجتماعی و سلامت را مورد بررسی قرار می‌دهد، چین در حال حاضر به لحاظ تعداد مقالات پژوهشگرانش در مجلات معتبر، در بین کشورهای جهان در رتبه‌ای بالاترین قرار دارد. این کشور در سال ۲۰۲۳ از ایالات متحده بالاتر رفت.

لی اذعان می‌کند: «ولی انتشار تعداد بالای مقالات لزوماً به اکتشافات بنیادی و تحول‌آفرین منجر نمی‌شود که مثلاً بتوانند جوایز نوبل یا جوایز تورینگ را برای پژوهشگر به ارمغان بیاورند. این پرسش مطرح است که چگونه می‌توان پژوهشگران را از فشار دستیابی به اهداف کمّی رها کرد و به آن‌ها فضایی برای پژوهش‌های بلندمدت داد که ممکن است به موفقیت یا عدم موفقیت منجر شود.»

برخی از صاحب‌نظران این حوزه هشدار می‌دهند که فشار برای انتشار مقالات به مضامین مربوط به سلامت و صداقت در پژوهش در چین دامن می‌زند. مطالعه‌ای در مجله نیچر نشان داده که بین سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۴، نزدیک به ۶۰ درصد مقالاتی که از سوی پژوهشگران سلب اعتبار شده‌اند، مربوط به نویسندگانی با وابستگی سازمانی به چین بوده است.

نهادهای علمی چین چندین بار در تلاش‌های مقابله با تخلفات پژوهشی فعال بوده‌اند. چند ماه پیش، پنج پژوهشگر ارشد چینی به دلیل افشای ناهنجاری‌هایی در داده‌های مقالات منتشرشده از سوی «دانشجو گِنگ»، وبلاگ‌نویس و دانشجوی سابق دکتری، به مجازات رسیدند. این مجازات‌ها به دنبال تحقیق دانشگاه‌های مربوطه درباره مقالات مورد نظر اعمال شدند و به نتیجه رسید که گروه‌های پژوهشی مرتکب تخلفات علمی شده‌اند.

این حوادث موجب ایجاد بحث‌های داغی در شبکه‌های اجتماعی چین درباره ریشه‌های جعل داده گردید. بنیاد ملی علوم طبیعی چین (NSFC)، که مهم‌ترین نهاد تأمین مالی پژوهش‌های بنیادی در این کشور است، در ماه اوت ضمن کارزاری برای مقابله با تخلفات علمی، چهار نفر از این پنج پژوهشگر و برخی از همکاران آن‌ها را تحت پیگرد قرار داد.

پژوهشگران چینی تأکید دارند که لازم است نظام ارزیابی دانشگاهی دستخوش تغییرات شود تا دانشمندان بتوانند بدون نگرانی بیش‌ازحد به فعالیت‌های زمان‌بر و نوآورانه بپردازند.

تحلیلگرانی که به بررسی آمار انتشار مقالات علمی می‌پردازند، معتقدند که روندهای دو دهه گذشته نشان‌دهنده تغییرات عمیقی در منظر جهانی پژوهش است.

کارولین واگنر، تحلیلگر سیاست‌گذاری علم در دانشگاه ایالتی اوهایو در کلمبوس، اوایل سال جاری به مجله نیچر گفت که پژوهشگران خارج از چین اکنون به‌طور پیش‌فرض و نه به‌عنوان استثنا با دانشمندان چینی همکاری می‌کنند. به گفته او، چین دیگر در حاشیه شبکه‌های همکاری‌های علمی قرار ندارد و تبدیل به یکی از مراکز اصلی آن شده است. واگنر در ماه ژوئن درگذشت.

آمار انتشار مقالات نیز این تحول را به روشنی نشان می‌دهد. بر اساس یک مطالعه در سال ۲۰۲۵ که نزدیک به ۶ میلیون مقاله علمی را تحلیل کرده، سهم فزاینده‌ای از همکاری‌های پژوهشی جهانی در حال حاضر به رهبری دانشگاهیان چینی انجام می‌شود و نه همکاران غربی آن‌ها.

او همچنین اشاره کرده که دانشمندان با استعداد که یک دهه پیش ممکن بود در ایالات متحده بمانند، اکنون در چین حضور دارند و شبکه جهانی همکاری‌های علمی در حال بازآرایی بر اساس این محققان است.

شمار دانشمندانی که به چین بازمی‌گردند از سال ۲۰۱۸ افزایش یافته است، زمانی که ایالات متحده سیاست «ابتکار چین» را آغاز کرد. هدف این سیاست جلوگیری از جاسوسی اقتصادی و سرقت فناوری از سوی عوامل دولتی چین بود و این طرح در سال ۲۰۲۲ به پایان رسید.

بر اساس یافته‌های یک مطالعه در سال ۲۰۲۳ که به رهبری یو شی، جامعه‌شناس دانشگاه پرینستون انجام شده، در فاصله سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱ نزدیک به ۵۶۰۰ دانشمند ایالات متحده را ترک کرده و به چین بازگشتند، در حالی که در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۷، این عدد به ۶۸۶۰ نفر می‌رسید.

به‌گفته‌ی داده‌های جدید بنیاد ملی علوم ایالات متحده، بیشتر دانشجویان چینی که در آمریکا تحصیل می‌کنند، پس از فارغ‌التحصیلی در این کشور می‌مانند. در سال ۲۰۲۴، بیش از ۷۹ درصد دانش‌آموختگان چینی مقاطع دکتری در آمریکا قصد داشتند در این کشور باقی بمانند؛ نسبتی که مشابه با آمار پیش از کاهش آن در دوران شیوع کووید ۱۹ است.

با این حال، سیاست‌های دولت ترامپ که از اوایل سال ۲۰۲۵ به اجرا درآمد، ورود و اقامت دانشجویان و پژوهشگران بین‌المللی در ایالات متحده را به مراتب سخت‌تر کرده است. (برای اطلاعات بیشتر به نمودار «شماره ۳» مراجعه نمایید.)