تعمیق رکود تورمی / کاهش ۱۰.۱ درصدی رشد اقتصادی

بر اساس اطلاعاتی که خبرآنلاین ارائه کرده، اقتصاد ایران در طول شش دهه گذشته، سفری پرچالش و پر فراز و نشیب را از سطوح بالای رشد اقتصادی و نرخ تورم پایین تا زمان‌های رکود، نوسانات ارزی و تورم‌های مزمن پیموده است. در دهه ۴۰، میانگین رشد اقتصادی به حدود ۱۱.۴ درصد و نرخ تورم به ۱.۶ درصد رسیده بود؛ اما در سال‌های بعدی، به تدریج شکاف بین ظرفیت رشد اقتصادی و فشارهای تورمی بیشتر شده است. حالا در سال ۱۴۰۵، با ثبت رشد اقتصادی منفی ۱۰.۱ درصد در بهار و نرخ تورم سالانه ۷۳.۶ درصد در پایان شهریور، سؤال کلیدی این است که چگونه اقتصاد ایران از دوره‌ای با رشد قابل توجه و تورم ناچیز به یکی از دشوارترین دوران‌های رکود تورمی در چند دهه اخیر تبدیل شده است.

امسال، اقتصاد ایران تحت تأثیر همزمانی بی‌سابقه بین تورم و کاهش قابل توجه در رشد اقتصادی، وارد یکی از سخت‌ترین مراحل رکود تورمی اخیر گردیده است. طبق آمارهای مرکز آمار ایران، تا پایان شهریور، نرخ تورم سالانه به ۷۳.۶ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه به ۸۹.۸ درصد افزایش یافته و در بهار امسال، رشد اقتصادی با رقم منفی ۱۰.۱ درصد به ثبت رسیده است. مقایسه این ارقام با عملکرد اقتصادی ایران از دهه ۴۰ تا کنون نشان می‌دهد که اگرچه کشور قبلاً نیز رکودهای عمیق و تورم‌های بالا را تجربه کرده، اما شدت همزمانی این دو عامل در حال حاضر بی‌سابقه است.

در دهه ۴۰، اقتصاد ایران ویژگی خاصی داشت که شامل رشد بالای اقتصادی و نرخ تورم پایین بود؛ این دو شاخص به ترتیب به ۱۱.۴ درصد و ۱.۶ درصد می‌رسید. اما در دهه ۵۰، با کاهش رشد، تغییرات سیاسی و آغاز بحران‌های اقتصادی، میانگین رشد به تقریباً یک درصد تنزل یافته و نرخ تورم به ۱۳.۵ درصد افزایش پیدا کرد.

دهه ۶۰ به شدت تحت تأثیر جنگ هشت‌ساله و محدودیت‌های اقتصادی قرار گرفت. میانگین رشد اقتصادی در این دهه حدود ۲.۷ درصد و میانگین نرخ تورم ۱۸.۱ درصد بود. در برخی سال‌ها، اقتصاد شاهد افت شدید بود، از جمله سال ۱۳۵۹ که رشد اقتصادی به منفی ۲۱.۶ درصد کاهش یافت. با این حال، نرخ تورم در آن زمان هنوز فاصله زیادی با وضعیت کنونی داشت.

در دهه ۷۰، اقتصاد پس از جنگ وارد دوران بازسازی و تغییر سیاست‌های کلان اقتصادی شد. در این دوره، میانگین رشد اقتصادی به ۵.۳ درصد رسید، در حالی که میانگین نرخ تورم نیز حدود ۲۴.۴ درصد برآورد می‌شد. نرخ تورم در سال ۱۳۷۴ به ۴۹.۴ درصد افزایش یافت و برای سال‌ها، یکی از بالاترین نرخ‌های ثبت‌شده پس از انقلاب به شمار می‌آمد.

دهه ۸۰ با نسبت مطلوب‌تری در زمینه رشد اقتصادی و تورم همراه بود و میانگین رشد اقتصادی حدود ۵.۳ درصد در کنار میانگین تورم ۱۴.۷ درصد ثبت شد. اما در دهه ۹۰ این روند ادامه پیدا نکرد. تحریم‌ها، نوسانات ارزی و خروج ایالات متحده از برجام، به شدت بر رشد اقتصادی تأثیر گذاشته و میانگین رشد به حدود ۱.۱ درصد کاهش یافت، در حالی که میانگین تورم به ۲۵.۲ درصد افزایش یافته بود.

در چهار سال نخست دهه ۱۴۰۰، اقتصاد ایران مجدداً رشد مثبت را تجربه کرده و میانگین رشد سالانه از ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ به حدود ۴.۴ درصد رسید. اما نرخ تورم همچنان کنترل نشده و در سال ۱۴۰۱ به ۵۳.۱ درصد رسید. براساس برآوردهایی که بانک مرکزی ارایه کرده، در سال ۱۴۰۴، رشد اقتصادی به منفی ۲.۸ درصد افت کرد و در بهار ۱۴۰۵ به منفی ۱۰.۱ درصد رسید؛ در عین حال، تورم سالانه در پایان شهریور به ۷۳.۶ درصد افزایش یافت.

مقایسه روندهای اقتصادی در چند دهه اخیر نمایانگر این است که اقتصاد ایران به تدریج از دوره‌هایی با رشد بالا و تورم پایین فاصله گرفته و با چالش‌های اساسی ناشی از رشد اندک، تورم پایدار و عدم ثبات ارزی مواجه شده است. اگرچه این مسیر همواره همچون یکسان نبوده و دهه ۸۰ حاکی از بهبود نسبی بوده، ولی وضعیت سال ۱۴۰۵ به خاطر همزمانی شدید تورم بالا و رشد منفی، شرایطی کاملاً متمایز ایجاد کرده است.

از ویژگی‌های بارز اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵، نه تنها افزایش نرخ تورم یا کاهش رشد اقتصادی است، بلکه ظهور همزمان این دو بحران اهمیت بالایی دارد. تجارب دهه‌های گذشته نشان می‌دهد که رکودهای عمیق و تورم‌های بالا سابقه‌دار بوده، اما ترکیب رشد اقتصادی منفی ۱۰.۱ درصد و نرخ تورم سالانه ۷۳.۶ درصد، اقتصاد این کشور را در یکی از پیچیده‌ترین وضعیت‌ها در تاریخ اخیر خود قرار داده است.

متن کامل این گزارش همراه با جدول مربوطه را می‌توانید در این لینک مشاهده کنید.

۲۲۳۲۲۹