سوپر ال‌نینو و تأثیرات آن بر ایران؛ از خطر سیلاب تا افزایش فشار بر منابع آب و انرژی
تغییرات اقلیمی گاه از فاصله‌های بسیار دور، هزاران کیلومتر از محل سکونت ما آغاز می‌شوند. ال‌نینو یکی از این پدیده‌هاست؛ رویدادی اقلیمی که با افزایش غیرطبیعی دمای سطح آب در نواحی مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی پدید می‌آید و می‌تواند بر جریان‌های جوی، مسیر سیستم‌های بارشی و توزیع بارش و دما در اقصی نقاط دنیا تأثیر گذارد.
اکنون با تقویت ال‌نینو در سال ۲۰۲۶ میلادی، احتمال بروز یکی از قوی‌ترین رویدادهای این پدیده مطرح شده است. پیش‌بینی‌های منتشرشده در اکتبر ۲۰۲۶، از احتمال تداوم ال‌نینو با شدت بالا تا خیلی بالا در ماه‌های آینده حکایت دارد. با این حال، شدت نهایی این پدیده و زمان فروکش کردن آن همچنان به پیش‌بینی‌های اقلیمی وابسته خواهد بود.
این تحولات برای ایران از این جنبه حائز اهمیت است که تأثیر ال‌نینو تنها به افزایش یا کاهش دما محدود نمی‌شود. تغییر در الگوهای جوی ممکن است باعث ایجاد شرایط بارشی مرطوب‌تر در برخی نواحی و خشک‌تر در دیگر مناطق گردد. کشور ایران که قسمت عمده‌ای از آن در اقلیم خشک و نیمه‌خشک قرار دارد و منابع آبی‌اش به شدت تحت تأثیر میزان و زمان بارش‌هاست، حتی تغییر در زمان بروز بارندگی‌ها را نیز می‌تواند با اهمیت تلقی کند؛ به ویژه اگر بارش‌ها در بازه‌های زمانی کوتاه متمرکز شوند یا فاصله میان دوره‌های بارش افزایش یابد.
تجربه سال‌های گذشته چه می‌گوید؟
برای درک ابعاد احتمالی ال‌نینوی پیش‌رو، باید به تجارب گذشته نگاهی بیندازیم. ال‌نینوهای سال‌های ۱۹۹۷ و ۱۹۹۸ و همچنین رویداد قدرتمند سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ از نمونه‌های بارز این پدیده در چند دهه اخیر به شمار می‌آیند.
در سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ میلادی، برخی از مناطق شرق و جنوب آفریقا با خشکسالی روبرو بودند؛ در عین حال بارش‌های شدید و سیلاب در نقاطی از آمریکای جنوبی و شرق آفریقا آسیب‌های قابل توجهی وارد کرد. در آوریل ۲۰۱۶، سازمان جهانی بهداشت گزارش داد که بیش از ۶۰ میلیون نفر در سرتاسر جهان از اثرات این رویداد اقلیمی متأثر شده‌اند.
در سال‌های ۹۷ و ۹۸ میلادی نیز شرایط جوی در نقاط مختلف دنیا یکسان نبود؛ جایی خشکسالی در بعضی نقاط آسیا و استرالیا گزارش شده و در دنیای دیگر بارندگی‌های شدید در برخی نواحی دیگر تجربه شده بود. این تجربیات نشان می‌دهند که ال‌نینو اثرات متفاوتی در نقاط مختلف جهان دارد و نمی‌توان آثار آن در یک منطقه را به سادگی به منطقه‌ای دیگر تعمیم داد.
اما این تجربیات تا چه حد می‌توانند درباره وضعیت ایران صادق باشند؟ وقوع سیلاب در یک نقطه از جهان در زمان ال‌نینو به معنای این نیست که ایران نیز به طور حتم تجربه‌ی سیلاب خواهد داشت. آنچه می‌توان از این تجربیات آموخت، ضرورت آماده‌سازی برای تغییرات پیش‌بینی‌پذیر در الگوهای بارش و دما و اجتناب از وابستگی به سناریوهای ثابت است.
بارش‌های شدید و سیلاب‌های ناگهانی؛ تهدیدی فراتر از ال‌نینو
یکی از بزرگ‌ترین خطرات اقلیمی برای ایران، توزیع نامتناسب بارش در طول سال به حساب می‌آید. اگر بخش عمده‌ای از بارش یک حوضه آبریز در چند روز یا حتی چند ساعت وقوع یابد، ممکن است حجم بالایی از آب در زمان کوتاهی به رودخانه‌ها ریزش یابد. در چنین شرایطی، بارش‌های شدید می‌تواند خطر سیل، آب‌گرفتگی معابر، فرسایش خاک و رانش زمین را به ویژه در نواحی با شیب زیاد و بدون پوشش گیاهی مناسب بالا ببرد.
در عوض، کاهش بارش مؤثر در زمان مناسب یا طولانی‌تر شدن دوره‌های خشک می‌تواند فشار قابل توجهی بر منابع آب سطحی و زیرزمینی وارد کند. با این حال، شناسایی مناطقی که در سال آبی پیشِ رو احتمال بیشتری برای مواجه شدن با خطر دارند، نیازمند بررسی پیش‌بینی‌های جوی و وضعیت آب و هوایی است.
افزایش دمای جهانی و تغییرات طبیعی اقلیمی می‌توانند به طور همزمان بر شرایط جوی تأثیر بگذارند. ال‌نینو نیز در برخی نواحی ممکن است به افزایش دما در کنار روند گرمایش کلی کمک کند. افزایش دما در شرایط کم‌بارشی موجب تبخیر بیشتر از سطح منابع آبی و خاک شده و نیاز آبی گیاهان را افزایش می‌دهد.
بخش کشاورزی از جمله حوزه‌هایی است که تحولات دما و بارش می‌توانند تأثیر مستقیم بر آن بگذارند. به عنوان مثال، بروز گرمای شدید در مراحل حساس رشد محصولات یا بارش‌های سنگین در زمان برداشت می‌تواند عملکرد کشاورزی را کاهش دهد. هرچند شدت آسیب به نوع محصول، زمان وقوع پدیده و شرایط منطقه بستگی دارد و نمی‌توان آن را صرفاً به ال‌نینو مرتبط دانست.
احتمال پیامدهای تغییرات اقلیمی منحصر به روستاها، مزارع و منابع آبی نیست. شهرها نیز در برابر بارش‌های کوتاه‌مدت و شدید، نوسانات دمایی و فشار بر زیرساخت‌ها به خصوص در مناطق خاصی آسیب‌پذیر هستند.
در صورتی که بارش‌های شدیدی به سرعت رخ دهد، شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی که ظرفیت کافی ندارد یا به درستی نگهداری نشده است، ممکن است نتواند به سرعت آب‌های روان را تخلیه کند. در این حالت، معابر، زیرگذرها و بخش‌هایی از شبکه حمل و نقل شهری معرض آب‌گرفتگی قرار خواهند گرفت. از سوی دیگر، تداوم دماهای بالا می‌تواند تقاضا برای برق و سیستم‌های خنک‌کننده را افزایش داده و در صورت محدودیت تولید یا انتقال برق، فشار بیشتری بر شبکه وارد آورده و مشکلاتی به وجود آورد.
سیلاب‌های تهران؛ چرا وقوع سیل به ال‌نینو محدود نمی‌شود؟
در این راستا، احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، در گفت‌وگو با تسنیم درباره ال‌نینو و هشدار وقوع سیلاب در ۱۱ حوضه آبریز تهران، نکاتی را مطرح کرده است.
او با تأکید بر مسأله سیل‌خیزی روددره‌های تهران افزود: این موضوع از منظر جغرافیایی و زمین‌شناسی مورد بررسی قرار گرفته است. مفهوم این بیانات به این معنا نیست که حتماً سیل خواهد آمد؛ بلکه به این معنی است که اگر سیلابی اتفاق بیفتد، این نواحی می‌توانند تحت آسیب قرار گیرند.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور ادامه داد: بدین معنا که در واقع پتانسیل خطر در مناطق جغرافیایی مربوط به سیل مشخص شده است، ولی اینکه آیا سیل خواهد آمد یا خیر، موضوعی دیگر است. حال اگر به سیلاب‌های ایران، به‌ویژه تهران و سایر نقاط استان توجه کنیم، متوجه می‌شویم که در فصل زمستان به ندرت سیلابی رخ داده و بیشتر سیلاب‌ها در فصل تابستان بروز می‌کنند.
وی در ادامه با اشاره به سیلاب‌های تابستان سال ۲۰۲۲ میلادی، برابر با تابستان ۱۴۰۱، گفت: «در سال ۲۰۲۲ میلادی (تابستان ۱۴۰۱) دو سیلاب جدی داشتیم؛ یکی سیل امامزاده داوود و دیگری سیل فیروزکوه که خساراتی به بار آورد و متأسفانه تأثیرات جانی نیز داشت. آن سال، لانینا فعال بود.»
وظیفه در خصوص ارتباط ال‌نینو با بارش‌های موسمی توضیح داد: هنگامی که ال‌نینو فعال می‌شود، نفوذ آن به ضعیف‌تر شدن مونسون می‌انجامد. می‌دانیم که مونسون یک سامانه تابستانی موسمی است که در شبه‌قاره هند، پاکستان و جنوب شرقی ایران تقویت می‌شود. گاهی تأثیرات انتقال رطوبت از سامانه‌های حاره‌ای و دریایی نیز به فلات ایران منتقل می‌شود و به‌خصوص در بعدازظهرها با رگبارها و رعد و برق‌های شدید روبرو می‌شویم.
وی همچنین با اشاره به احتمال بروز سیلاب در نتیجه این بارش‌ها خاطرنشان کرد: این بارش‌های شدید و ناگهانی می‌توانند سیلاب‌هایی در دره‌هایی همچون امامزاده داوود و تجریش ایجاد کنند. این پدیده‌ها عمدتاً تحت چنین شرایطی رخ می‌دهند و به نوعی از سیلاب‌هایی هستند که به اصطلاح فلش‌فلاود (Flash Flood) یا سیلاب‌های ناگهانی شناخته می‌شوند و معمولاً در تابستان‌ها با طوفان‌های تندری پدید می‌آیند.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور درباره نمونه‌های تاریخی این نوع سیلاب‌ها اظهار داشت: در تیرماه سال ۱۳۹۴، سیل سیجان را داشتیم و در مرداد ۱۴۰۱ نیز سیل امامزاده داوود رخ داد. این سیلاب‌ها به نوعی نیستند که در نتیجه بارندگی‌های گسترده زمستانی شکل بگیرند، بلکه ذاتاً ناگهانی و آنی هستند.
وظیفه همچنین به نقش دخالت‌های انسانی در تشدید خسارت سیلاب‌ها اشاره کرد و بیان داشت: فعالیت‌های انسانی از قبیل ساخت و ساز در بستر رودخانه، برداشت ماسه و نصب سدهای غیرطبیعی می‌توانند تأثیرات سیلاب را تشدید کرده و باعث خسارت شوند.
وی افزود: به این معنی که هنگام وقوع بارش، چنین عواملی کاملاً می‌توانند در ترکیب با آن تأثیر بگذارند و موجب ایجاد تخریب شوند. فکر می‌کنم در تمامی مواردی که این سیلاب‌ها اتفاق افتاده، چنین عواملی نیز مؤثر بوده‌اند.
تقویت ال‌نینو و احتمال تداوم آن بار دیگر توجه‌ها را به ارتباط میان تغییرات اقلیمی و امنیت آب، غذا و انرژی جلب کرده است. با این حال، تجربه سیلاب‌های تهران نشان می‌دهد که برای تحلیل خطر، نباید فقط به نام یک پدیده اقلیمی یا شدت آن توجه کرد. ویژگی‌های جغرافیایی، الگوی بارش، وضعیت روددره‌ها و مداخلات انسانی نیز در میزان خسارت‌های ناشی از این آحاد تأثیرگذارند.
بنابراین، لازم است که تقویت سامانه‌های هشدار سریع، پایش مداوم شرایط جوی، حفاظت از حریم رودخانه‌ها، جلوگیری از ساخت و ساز در بستر مسیل‌ها و ارتقای زیرساخت‌های شهری در کنار پیش‌بینی‌های اقلیمی مد نظر قرار گیرد.
ال‌نینو به تنهایی به معنای وقوع حتمی خشکسالی یا سیلاب در ایران نیست. آنچه اهمیت دارد، آمادگی دستگاه‌ها و سازمان‌های دولتی برای سناریوهای مختلف و استفاده مؤثر از اطلاعات هواشناسی به منظور کاهش آسیب‌پذیری مناطقی است که احتمال خطر بیشتری دارد.
