وضعیت کنونی اقتصاد ایران؛ تحلیل تورم ۹۰ درصدی و کاهش ۱۰ درصدی رشد اقتصادی

اقتصاد۲۴- اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵ با دو رکورد نگران‌کننده و همزمان مواجه است: نرخ تورم به سطوح بی‌سابقه‌ای رسیده و رشد اقتصادی به محدوده منفی سقوط کرده است. این پدیده، اقتصاد را در شرایط رکود تورمی قرار داده؛ وضعیتی که در آن از یک طرف، قدرت خرید خانواده‌ها در سایه افزایش قیمت‌ها کاهش یافته و از طرف دیگر، افت تولید و کاهش فعالیت‌های اقتصادی، آینده اشتغال و سرمایه‌گذاری را تضعیف می‌کند.

برای درک ابعاد این وضعیت، کافی نیست که صرفاً آن را با یک سال یا یک دولت مقایسه کنیم. تاریخ اقتصادی ایران نشان می‌دهد که کشور پیش‌تر نیز در دوره‌هایی مانند جنگ، انقلاب، تحریم، رکود و تورم دست به گریبان بوده است. آنچه امروز را متمایز می‌سازد، همزمانی کاهش شدید رشد اقتصادی با تورمی است که حتی در سخت‌ترین ایام جنگ و انقلاب نیز به چنین سطوحی نرسیده بود.

بررسی عملکرد اقتصاد ایران از دهه ۴۰ تاکنون، شاهدی بر این مسئله است؛ از دهه‌ای با رشد اقتصادی دو رقمی و تورم تک‌رقمی تا دهه ۵۰ که با پنج سال رشد منفی پی‌درپی خاتمه یافت، دهه ۶۰ با فشار جنگ بر اقتصاد، دهه ۷۰ که شوک‌های تعدیلی موجب رفتن تورم به مرز ۵۰ درصد شد، و سرانجام دهه‌های ۹۰ و ۱۴۰۰ که تحریم، ناپایداری و تورم مزمن به ویژگی‌های کلیدی اقتصاد تبدیل شده‌اند.

۱۴۰۵؛ همزمانی بی‌سابقه تورم بالا و رشد منفی

اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵ به پیشگاه وضعیتی ناپایدار قرار گرفته است، جایی که ترکیب دو شاخص اصلی، یک تصویر نادر از وضعیت اقتصادی کشور ارائه می‌دهد. تا پایان شهریورماه، نرخ تورم سالانه به ۷۳.۶ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه به ۸۹.۸ درصد رسیده است. از سوی دیگر، مرکز آمار ایران، رشد اقتصادی سه‌ماهه اول سال را منفی ۱۰.۱ درصد اعلام کرده است.

بدین ترتیب، اقتصاد ایران در یک سو با افزایش بسیار زیاد سطح عمومی قیمت‌ها و کاهش قدرت خرید مواجه است و در سوی دیگر، حجم فعالیت اقتصادی به طرز محسوسی کاهش یافته است. این ترکیبی است که در ادبیات اقتصادی به آن «رکود تورمی» می‌گویند.

اهمیت وضعیت کنونی زمانی بیشتر نمایان می‌شود که ارقام ۱۴۰۵ را با دوره‌های دشوار اقتصادی در دهه‌های پیشین مقایسه کنیم. در سال‌های ابتدایی انقلاب و جنگ نیز اقتصاد ایران رشدهای منفی بسیار شدیدی را تجربه نمود، اما در آن دوران نرخ تورم به مراتب کمتر از سطح کنونی بود.

حتی شدیدترین رکودهای پس از انقلاب، تورم امروز را تجربه نکردند

سال ۱۳۵۹ یکی از دشوارترین سال‌های اقتصادی ایران محسوب می‌شود. در آن سال، به موازات آغاز جنگ ایران و عراق، فعالیت‌های اقتصادی با رشد منفی ۲۱.۶ درصدی روبه‌رو شد؛ رقمی که همچنان به عنوان یکی از شدیدترین کاهش‌ها در تاریخ اقتصاد ایران شناخته می‌شود.

دو سال قبل از آن نیز، در سال ۱۳۵۷، به موجب تحولات منجر به انقلاب، اقتصاد با کاهش ۱۲.۸ درصدی مواجه شد. همچنین در سال ۱۳۵۸، رشد اقتصادی منفی ۱۲ درصد و در سال ۱۳۶۰، رشد منفی ۵.۷ درصد به ثبت رسید.

در مجموع، اقتصاد ایران از سال ۱۳۵۶ تا ۱۳۶۰ پنج سال متوالی با رشد منفی دست و پنجه نرم کرد؛ دورانی که به عنوان یکی از طولانی‌ترین دوره‌های رکود در تاریخ اقتصادی کشور شناخته می‌شود.

با این وجود، تفاوت قابل توجهی که این دوره با وضعیت امروز دارد، در نرخ تورم نهفته است. تورم در سال ۱۳۵۷ حدود ۱۰ درصد، در سال ۱۳۵۸ حدود ۱۱.۱ درصد و در سال ۱۳۵۹ حدود ۲۳.۵ درصد بود؛ بنابراین حتی در سالی که اقتصاد ایران شدیدترین سقوط خود را تجربه کرد، نرخ تورم به سطوحی که اکنون می‌بینیم، نزدیک هم نشد.

این تفاوت، یکی از اصلی‌ترین وجوه تمایز وضعیت کنونی اقتصاد ایران با بحران‌های اقتصادی سال‌های ابتدایی انقلاب و جنگ است: امروزه نه تنها رشد اقتصادی به محدوده منفی رسیده، بلکه نرخ تورم نیز به شدت افزایش یافته و در سطوح معناداری قرار دارد.

دهه ۴۰؛ دوره‌ای با رشد بالا و تورم پایین

دهه ۴۰ را می‌توان به عنوان متفاوت‌ترین دوران اقتصاد ایران از نظر ترکیب رشد و تورم دانست. رشد اقتصادی در این دهه برای چندین سال متوالی در سطح بالایی قرار داشته است؛ به گونه‌ای که در سال ۱۳۴۰ به ۱۰.۴ درصد صعود کرد و در سال‌های ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۹ عمدتاً دو رقمی بود.

بیشتر بخوانید:تورم شهریور در ۳۱ استان؛ از ۷۴.۶ تا ۱۱۴.۳ درصد / ایلام صدرنشین شد

رشد اقتصادی در سال‌های ۱۳۴۴، ۱۳۴۵، ۱۳۴۶، ۱۳۴۷ و ۱۳۴۸ به ترتیب به ۱۷، ۱۱.۵، ۱۱.۳، ۱۴.۴ و ۱۵.۵ درصد رسید. در مقابل، نرخ تورم در این دوره به مراتب پایین‌تر بود. بالاترین میزان تورم در این دهه، تقریباً ۴.۵ درصد در سال ۱۳۴۳ بود و در سال‌های ۱۳۴۱، ۱۳۴۴، ۱۳۴۵ و ۱۳۴۶، تورم زیر یک درصد ثبت شد.

در مجموع، میانگین رشد اقتصادی در دهه ۴۰ حدود ۱۱.۴ درصد و میانگین تورم تقریبا ۱.۶ درصد بود؛ ترکیبی که این دهه را به یکی از متفاوت‌ترین مراحل اقتصاد ایران مبدل کرده است.

دهه ۵۰؛ پایان رشد شتابان و آغاز بی‌ثباتی

در آغاز دهه ۵۰، رشد اقتصادی همچنان در سطوح بالایی قرار داشت و در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ به ۱۳.۷ درصد رسید. اما از سال ۱۳۵۲، روند رشد کاهشی شد و نرخ رشد در سال‌های ۱۳۵۲، ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ به ترتیب به ۷.۴، ۵.۸ و منفی ۰.۳ درصد کاهش یافت.

رشد در سال ۱۳۵۵ مجدداً به ۱۸.۳ درصد برگشت، اما این ترمیم پایا نداشت و از سال ۱۳۵۶ اقتصاد در دوره‌ای از افت شدید قرار گرفت. تحولات سیاسی و در ادامه، جنگ، رکود اقتصاد را عمیق‌تر کرد.

به موازات آن، نرخ تورم نیز صعود روندی را در پیش گرفت. از ۵.۵ درصد در سال ۱۳۵۰ به ۱۱.۲ درصد در سال ۱۳۵۲ و ۱۵.۵ درصد در سال ۱۳۵۳ رسید و در سال ۱۳۵۶ به ۲۵.۱ درصد افزایش پیدا کرد.

در مجموع، میانگین رشد اقتصادی در دهه ۵۰ به حدود ۱ درصد و میانگین تورم به نزدیک ۱۳.۵ درصد رسید؛ به این معنا که در مقایسه با دهه ۴۰، رشد به‌طور ملموسی کاهش یافت و تورم نیز به سطوح بالاتری صعود کرد.

دهه ۶۰؛ اقتصاد زیر سایه جنگ

دهه ۶۰ با رکود ناشی از جنگ آغاز شد. در سال ۱۳۶۰، اقتصاد با رشد منفی ۵.۷ درصدی روبه‌رو گردید، اما در دو سال بعد شاهد جهش قابل توجهی بود؛ رشد اقتصادی در سال‌های ۱۳۶۱ و ۱۳۶۲ به ترتیب به ۲۳.۲ و ۱۱.۱ درصد رسید.

به دنبال آن، رشد دوباره تحت تأثیر جنگ و محدودیت‌های اقتصادی نوسان نمود و در سال‌های ۱۳۶۳، ۱۳۶۵، ۱۳۶۶ و ۱۳۶۷ منفی شد. با این حال، اقتصاد در پایان دهه و پس از خاتمه جنگ، دوباره وارد دوره رشد گردید.

در حوزه تورم، نرخ تورم در سال ۱۳۶۷ به ۲۸.۹ درصد رسید که بالاترین میزانی است که در این دهه ثبت شده، در حالی که پایین‌ترین نرخ تورم در حدود ۶.۹ درصد در سال ۱۳۶۴ به ثبت رسید.

متوسط رشد اقتصادی در دهه ۶۰ به ۲.۷ درصد و میانگین تورم به ۱۸.۱ درصد رسید؛ اقتصاد که به‌طور جدی تحت تأثیر جنگ قرار داشت، اما همچنان نرخ تورم آن فاصله زیادی با سطوح ثبت‌شده در دهه‌های اخیر داشت.

دهه ۷۰؛ رشد بالاتر در کنار تورم سنگین

اقتصاد ایران در دهه ۷۰ پس از پایان جنگ وارد دوره‌ای از بازسازی و تغییر سیاست‌های اقتصادی شد. در آغاز دهه، رشد اقتصادی بهبود پیدا کرد، اما اجرای سیاست‌های تعدیلی و افزایش نرخ ارز، موجب افزایش بی‌رویه تورم شد.

رشد اقتصادی در سال‌های ۱۳۷۱ و ۱۳۷۲ به ترتیب ۳.۳ و منفی ۱.۵ درصد بود و بعدها دوباره بهبود یافت. اوج تورم این دهه در سال ۱۳۷۴ رقم خورد؛ زمانی که نرخ تورم به ۴۹.۴ درصد افزایش یافت و این رکورد تا سال‌ها بالاترین مورد ثبت شده پس از انقلاب باقی ماند.

پس از تغییر سیاست‌های اقتصادی، رشد نیز بهبود پیدا کرد و در سال ۱۳۷۵ به ۶.۴ درصد رسید. در مجموع، دهه ۷۰ با میانگین ۵.۳ درصد رشد اقتصادی و حدود ۲۴.۴ درصد تورم سپری شد؛ بدین معنی که اقتصاد در این دهه توانست نسبت به دهه ۶۰ رشد بیشتری داشته باشد، اما از سوی دیگر، تورم به یکی از معضلات دائمی اقتصاد تبدیل گردید.

دهه ۸۰؛ دورانی نسبتاً باثبات

دهه ۸۰ با ترکیب نسبتاً باثباتی از نظر رشد و تورم، یکی از پایدارترین دوره‌های اقتصادی ایران پس از انقلاب بود. رشد اقتصادی در سال‌های ۱۳۸۱ و ۱۳۸۲ به ترتیب به ۸.۱ و ۸.۶ درصد رسید و در سال ۱۳۸۶ نیز رشد ۸.۲ درصدی به ثبت رسید.

با این حال، در سال‌های پایانی دهه، رشد کاهش یافته و در سال‌های ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸ به ترتیب به ۰.۳ و یک درصد رسید.

نرخ تورم در بیشتر سال‌های این دهه زیر ۲۰ درصد باقی ماند و بالاترین نرخ ثبت شده، ۲۵.۴ درصد در سال ۱۳۸۷ بود.

در مجموع، میانگین رشد اقتصادی این دهه حدود ۵.۳ درصد و میانگین تورم حدود ۱۴.۷ درصد بود؛ ترکیبی که نسبت به دهه ۷۰ و به‌ویژه دهه ۹۰ از ثبات بیشتری برخوردار است.

دهه ۹۰؛ تحریم، رکود و بازگشت تورم بالا

در دهه ۹۰، تحریم‌های اقتصادی و شوک‌های ارزی به متغیرهای اصلی اقتصاد ایران تبدیل شده‌اند. این دوره، شامل چندین مرحله رکود منفی بود و پس از توافق هسته‌ای، رشد اقتصادی در سال ۱۳۹۵ به ۸.۸ درصد رسید.

این رشد، اما پایدار نماند و پس از خروج آمریکا از برجام، اقتصاد در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ دوباره به رکود بازگشت. به موازات این، نرخ تورم نیز از نیمه دوم دهه نوساناتی را تجربه کرد و در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ از ۴۰ درصد فراتر رفت.

در مجموع، میانگین رشد اقتصادی در دهه ۹۰ تنها حدود ۱.۱ درصد بود و همزمان میانگین تورم به حدود ۲۵.۲ درصد افزایش یافت. بنابراین، این دهه از نظر رشد اقتصادی یکی از ضعیف‌ترین دوران‌ها پس از انقلاب بوده و همزمان، کشور به دورانی طولانی از تورم بالا و ناپایداری ارزی وارد شد.

دهه ۱۴۰۰؛ عصر اوج‌گیری بحران‌های بی‌سابقه

دهه ۱۴۰۰ بر خلاف دهه‌های قبلی یک دوره یکنواخت نبوده و قابل تقسیم به سه فاز مختلف است: بازگشت رشد در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، کاهش محسوس رشد در ۱۴۰۴ و سپس تشدید همزمان رکود و تورم در ۱۴۰۵.

۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳؛ بازگشت رشد بدون کنترل تورم پایدار

پس از دو سال رشد منفی در پایان دهه ۹۰، اقتصاد ایران در چهار سال ابتدایی دهه ۱۴۰۰ به مسیر رشد برگشت. نرخ رشد اقتصادی در سال‌های ۱۴۰۰، ۱۴۰۱، ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به ترتیب ۴.۱، ۴.۴، ۵.۳ و ۳.۷ درصد گزارش شد؛ بنابراین میانگین رشد اقتصادی این چهار سال به تقریباً ۴.۴ درصد رسید.

با این حال، این افزایش تولید با کاهش پایدار تورم همگام نبوده است. نرخ تورم در سال ۱۴۰۱ به ۵۳.۱ درصد رسید و به این ترتیب، تورم همچنان در سطوح بالایی باقی ماند. این وضعیت به این معناست که در نیمه اول دهه، اقتصاد توانسته رشد مثبت را حفظ کند، اما مسئله مزمن تورم کماکان پابرجاست.

سال ۱۴۰۴ به عنوان نقطه عطف در عملکرد اقتصادی این دهه محسوب می‌شود. بر اساس برآوردهای بانک مرکزی، رشد اقتصادی در این سال منفی ۲.۸ درصد اعلام شد و بدین ترتیب، فاصله معنی‌داری میان عملکرد اقتصادی ۱۴۰۴ و چهار سال ابتدایی دهه به وجود آمد و روند رشد و به سوی مرحله‌ای متفاوت حرکت کرد.

در سال ۱۴۰۵، این روند به صورت شدیدتری نمایان شد. مرکز آمار ایران در سه ماهه اول سال رشد اقتصادی منفی ۱۰.۱ درصد را اعلام کرده است. به طور همزمان، نرخ تورم سالانه تا پایان شهریور به ۷۳.۶ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه به ۸۹.۸ درصد رسیده است.

بنابراین، نمی‌توان سال ۱۴۰۵ را تنها ادامه روند سال‌های ابتدایی این دهه دانست. اقتصاد در چهار سال نخست دهه علی‌رغم تورم بالا، رشد مثبت را تجربه کرده بود؛ اما در سال ۱۴۰۴، رشد به محدوده منفی بازگشت و در بهار ۱۴۰۵، همزمان با تشدید تورم، رشد اقتصادی نیز به منطقه منفی دو رقمی دست یافت.

تغییر تدریجی ترکیب رشد و تورم

کنار هم قرار دادن دهه‌ها، نشان‌دهنده‌ی مسیر کلی اقتصاد ایران را روشن‌تر می‌سازد. دهه ۴۰ با میانگین رشد اقتصادی ۱۱.۴ درصد و میانگین تورم ۱.۶ درصد، دهه ۵۰ با حدود ۱ درصد رشد و ۱۳.۵ درصد تورم، دهه ۶۰ با ۲.۷ درصد رشد و ۱۸.۱ درصد تورم، دهه ۷۰ با ۵.۳ درصد رشد و ۲۴.۴ درصد تورم، دهه ۸۰ با ۵.۳ درصد رشد و ۱۴.۷ درصد تورم و نهایتاً دهه ۹۰ با تنها ۱.۱ درصد رشد و ۲۵.۲ درصد تورم سپری شده‌اند.

این ارقام نشان می‌دهند که اقتصاد ایران از دورانی همراه با رشد بالا و تورم پایین در دهه ۴۰، به تدریج به دوره‌هایی با رشد کم‌تر و تورم بیشتر وارد شده است. هرچند این مسیر خطی نبوده و دهه ۸۰ به عنوان نمونه‌ای از بازگشت موقت به ترکیب نسبتاً مناسب رشد و تورم محسوب می‌شود.

در دهه ۱۴۰۰ نیز این روند ابتدا به دلیل بازگشت رشد مثبت متوقف گردید، اما از سال ۱۴۰۴ تغییر جهت یافت و در سال ۱۴۰۵ به ترکیب کم‌سابقه‌ای منجر شد: رشد اقتصادی منفی ۱۰.۱ درصد در کنار تورم سالانه ۷۳.۶ درصد.

مقایسه با دهه‌های گذشته نشان می‌دهد که ایران پیشتر نیز رکودهای عمیق و تورم‌های بالا را تجربه کرده، اما وقوع این دو شاخص در چنین سطحی به طور همزمان، ۱۴۰۵ را به یکی از شدیدترین نمونه‌های رکود تورمی در چند دهه اخیر بدل کرده است.

منبع: خبر آنلاین