پاک‌نژاد جای خود را به بورد داد / تحولی غیرمنتظره در رهبری وزارت نفت / دستاوردهای سرپرست تازه چه می‌باشد
وزارت نفت در دوره ریاست جمهوری چهاردهم دوباره تغییراتی را در سطح مدیریت خود شاهد بود. محسن پاک‌نژاد، وزیری که در مرداد ۱۴۰۳ با کسب ۲۲۲ رأی موافق از مجلس به کابینه پیوسته بود، پس از حدود دو سال خدمت در وزارت نفت، استعفای خود را تقدیم کرد. پس از پذیرش این استعفا توسط مسعود پزشکیان، حمید بورد، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، به عنوان سرپرست وزارت نفت منصوب گردید. بدین ترتیب، فردی که در آغاز دولت چهاردهم با حکم پاک‌نژاد به یکی از مقامات کلیدی صنعت نفت منصوب شده بود، اکنون به‌طور موقت در جای وی قرار گرفته است.
پاک‌نژاد نه‌تنها در صنعت نفت تازه‌وارد نیست، بلکه دارای سابقه کاری در این حوزه است. وی در سال ۱۳۴۵ در تهران به دنیا آمد و تحصیلات خود را با کارشناسی مهندسی برق از دانشگاه تهران و کارشناسی ارشد مهندسی صنایع از دانشگاه صنعتی امیرکبیر به پایان رساند. او بخش عمده‌ای از سابقه شغلی خود را در صنعت نفت گذرانده است، از جمله مشاورت وزیر نفت و ریاست ستاد نظارت بر سوخت‌رسانی در دهه ۷۰، و سپس مدیریت طرح‌های توسعه میدان‌های گازی و نظارت بر صادرات مواد نفتی.
پس از این موارد، پاک‌نژاد به شرکت ملی نفت ایران پیوست و از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۶ مدیر برنامه‌ریزی شرکت نفت مناطق مرکزی ایران شد و سپس تا سال ۱۳۹۲ به عنوان معاون مدیر برنامه‌ریزی تلفیقی در این شرکت مشغول به کار بود. از سال ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۷ نیز به عنوان معاون مدیرعامل در امور تولید و عضو هیأت‌مدیره در شرکت ملی نفت فعالیت داشت و پیش از آن مدیرعامل شرکت بازرگانی نفت ایران و مدیرکل نظارت بر صادرات و مبادلات وزارت نفت بود.
یکی از برجسته‌ترین مقاطع مدیریتی پاک‌نژاد مربوط به سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ است که به عنوان معاون وزیر نفت در نظارت بر منابع هیدروکربوری فعالیت می‌کرد. بنابراین او در زمان معرفی به عنوان وزیر نفت در دولت پزشکیان، روندی را دنبال کرد که نشان از تجربیات عمیق و فعالیت‌های مختلف در بخش‌های گوناگون صنعت نفت داشت.
رسیدن او به وزارت نفت نیاز به موافقت مجلس داشت و در مرداد ۱۴۰۳، پاک‌نژاد با توانایی جلب رأی اعتماد نمایندگان، به عنوان وزیر نفت انتخاب شد. در رأی‌گیری نهایی از ۲۸۸ رأی موجود، ۲۲۲ رأی به نفع او بود و بدین ترتیب مسئولیت وزارت نفت را زیر نظر دولت پزشکیان عهده‌دار شد. او در این دوره با چالش‌های متعددی از جمله افزایش تولید و صادرات نفت، توسعه میادین، جذب سرمایه‌گذاری و مقابله با ناترازی گاز و سوخت روبرو بود.
اما شرایطی که پاک‌نژاد تحت آن به وزارت نفت روی آورد، بسیار فراتر از یک وزارتخانه عادی بود؛ صنعت نفت ایران همچنان با فشارهای تحریمی دست‌وپنجه نرم می‌کرد و محدودیت‌های مالی و فناوری توسعه را به شدت دشوار می‌ساخت. همچنین ناترازی انرژی به یکی از معضلات جدی اقتصادی مبدل شده بود و وزارت نفت در تلاش بود تا تعادلی میان حفظ تولید، تأمین خوراک صنایع و مدیریت مصرف انرژی برقرار کند.
در دوران وزارت پاک‌نژاد، موضوع صادرات نفت نیز همواره جزو اولویت‌ها بود. او در گزارش‌هایی که از عملکرد دو ساله وزارت نفت ارائه داد، به تداوم صادرات نفت کشور، حتی در خلال جنگ ۴۰ روزه، اشاره کرد و به اجرا و تکمیل طرح‌های توسعه تولید اشاره نمود؛ همچنین کشف ذخایر جدید گاز و عدم واردات گازوئیل نیز از دیگر اقدامات مورد اشاره او بود. با این وجود، این روایت، تنها متکی به گزارش‌های رسمی وزارت نفت است و برای یک ارزیابی دقیق تر باید به داده‌های واقعی تولید، صادرات و سرمایه‌گذاری توجه کرد.
جنگ و شرایط پس از آن یکی از مقاطع کلیدی در دوره وزارت پاک‌نژاد به شمار می‌رود. در بیان وزارت نفت، تأسیسات و زیرساخت‌های انرژی کشور با چالش‌های بسیاری مواجه شدند، در حالی که تلاش برای حفظ جریان تولید و صادرات ادامه داشت. پاک‌نژاد به توضیح عملکرد وزارت تحت چنین شرایطی پرداخت و بر اهمیت مدیریت ذخایر سوخت و بازسازی سریع تأسیسات تاکید کرد. این دوره به خاطر فشاری که بر صنعت نفت وارد می‌شد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود.
اکنون داستان پاک‌نژاد به استعفای او منتهی شده و به‌نظر می‌رسد مسائل بسیاری در پس‌زمینه این تصمیم قرار دارد. طبق اطلاعات رسمی، رئیس‌جمهور به استعفای او پاسخ مثبت داده است.
دلیل استعفای وزیر نفت از زبان معاون رئیس‌جمهور / پاک‌نژاد پیشتر نیز استعفا داده بود
طباطبایی، معاون ارتباطات دفتر رئیس‌جمهور، در خصوص دلایل استعفای محسن پاک‌نژاد توضیح داد: «مهندس پاک‌نژاد بر اساس دلایل شخصی پیشتر نیز درخواست استعفا داده بودند که مورد تأیید رئیس‌جمهور قرار نگرفت؛ اما در نهایت امروز درخواست ایشان مورد قبول واقع شد.»
گمانه‌زنی‌ها در خصوص علت استعفای وزیر نفت
برخی رسانه‌ها پیشتر گمانه‌هایی درباره علل تغییر مدیریت در وزارت نفت مطرح کرده‌اند. از جمله اختلافات مدیریتی میان وزارت نفت و هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس به‌عنوان یکی از زمینه‌ها شناخته شده که ممکن است تأثیری در این تغییرات داشته باشد. با این حال، این موضوعات هنوز به‌صورت رسمی تأیید نشده و نمی‌توان به‌راستی دلیل اصلی استعفای پاک‌نژاد را بر اساس آنها قضاوت کرد.
باشگاه روزنامه‌نگاران ایران نیز در واکنش به استعفای محسن پاک‌نژاد عنوان کرد که با پذیرش این استعفا، نخستین وزیر کابینه دولت چهاردهم از وزارت جدا شده است. این رسانه همچنین به حواشی مربوط به فروش نفت به چند تراستی و شرکت نیکو اشاره کرد و ذکر کرد که این حواشی، دلیلی بر کناره‌گیری یا استعفای او بوده است.
وی همچنین به مسأله لغو قرارداد فروش نفت به هفت پالایشگاه چینی اشاره کرده و افزود که به‌گزارش‌های مختلف، این تصمیم توسط مدیرعامل شرکت نیکو اجرا شده است.
در پایان نیز با ذکر پرسشی مبنی بر سرنوشت نامعلوم ۸۰ میلیون بشکه نفت بعد از استعفای او اشاره شد که آیا ابهامات مربوط به چهار تراستی روشن می‌شود یا اینکه این پرونده همچنان ادامه خواهد داشت.
سرپرست جدید وزارت نفت کیست؟
حمید بورد، متولد ۱۳۴۳ در شوشتر، یکی از مدیران با تجربه در صنعت نفت به حساب می‌آید. او مدرک کارشناسی مهندسی مکانیک، با گرایش حرارت و سیالات را از دانشگاه صنعت نفت و کارشناسی ارشد مدیریت اجرایی با گرایش استراتژیک را از دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات دریافت کرده است. بورد بخش عمده‌ای از تجربیات شغلی خود را در بخش‌های عملیاتی صنعت نفت داشته و در کارنامه‌اش مدیریت شرکت بهره‌برداری نفت و گاز مارون، شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب و شرکت عملیات اکتشاف نفت ایران نیز به چشم می‌خورد. به‌علاوه، او سابقه مدیریت شرکت نفت فلات قاره و مسئولیت پروژه‌های ویژه در شرکت ملی حفاری ایران را نیز در کارنامه خود دارد.
بورد در سال ۱۳۹۱ به مدیرعاملی شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب منصوب شد و تا سال ۱۳۹۳ در این سمت به فعالیت ادامه داد؛ شرکتی که جزو مهمترین مراکز تولید نفت کشور به شمار می‌رود. اما ارتباط مستقیم او با محسن پاک‌نژاد به مرداد ۱۴۰۳ برمی‌گردد؛ زمانیکه پس از شروع کار دولت چهاردهم، پاک‌نژاد او را به عنوان معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران انتخاب کرد. بورد این مسئولیت را با جانشینی محسن خجسته‌مهر بر عهده گرفت و مدیریت شرکتی را پذیرفت که بخش عمده‌ای از فرایند تولید، توسعه و فعالیت‌های بالادستی صنعت نفت از طریق آن انجام می‌شود. حالا در پی استعفای پاک‌نژاد، بورد از شرکت ملی نفت به ساختمان وزارت نفت رفته و وظیفه سرپرستی این وزارتخانه را به‌عهده گرفته است.
این جابه‌جایی اهمیت خاصی دارد، زیرا بورد نیازی به آشنایی دوباره با ساختار صنعت ندارد و در دو سال گذشته به‌عنوان مدیرعامل در جایی بوده که بسیاری از مسائل اصلی تولید و عملیات نفتی تحت کنترل او بوده است.
لازم به یادآوری است که سرپرستی وزارت نفت با انتصاب دائمی در این وزارتخانه متفاوت است. هم‌اکنون بورد در نقش سرپرست فعالیت دارد و این انتصاب به معنای تصمیم نهایی دولت در مورد وزیر آینده نیست. دولت ممکن است در آینده، بورد یا شخص دیگری را به عنوان وزیر پیشنهادی به مجلس معرفی کند و نیاز است که آن فرد دوباره رأی اعتماد نمایندگان را جلب کند.
بنابراین، انتخاب بورد در این مرحله می‌تواند به عنوان انتخاب مدیری با آشنایی به بدنه عملیاتی نفت، او را در دوران انتقال به مدیریت وزارتخانه کمک کند. اما نکته اصلی این است که تغییر مدیریتی به تنهایی کافی نیست. فهرست چالش‌های وزارت نفت هنوز طولانی است و شامل مواردی چون افزایش تولید، حفظ صادرات، توسعه میادین مشترک، جذب سرمایه، تأمین گاز و سوخت، جمع‌آوری گازهای همراه و تأمین منابع مالی برای پروژه‌ها می‌شود که همگی بر دوش وزارتخانه قرار دارد.
در نهایت، داستان پاک‌نژاد به‌گونه‌ای جالب به پایان رسیده است؛ مدیری که با کسب ۲۲۲ رأی اعتماد به وزارت نفت وارد شد و خود نیز مسئولیت‌های متعددی در صنعت نفت داشت، اکنون پس از حدود دو سال از مقام خود استعفا داده و جای او را مدیری گرفته که در آغاز دوره وزیر، با حکم خود او به مدیرعاملی شرکت ملی نفت منصوب شده بود.
اکنون نفت ایران منتظر اتخاذ تصمیمات بعدی از سوی دولت است. آیا بورد تنها سرپرست دوران انتقال خواهد بود یا این سرپرستی مقدمه‌ای برای تبدیل او به وزیر است؟ هنوز پاسخی روشن برای این سوال وجود ندارد. اما آنچه که مشخص است این است که وزارت نفت در یکی از حساس‌ترین برهه‌های خود دوباره وارد دوران تغییر مدیریتی شده و مدیر جدید، چه به‌عنوان سرپرست باقی بماند یا در مقام وزارت قرار گیرد، با همان چالش‌های انباشته‌ای روبه‌روست که پیش از این در برابر پاک‌نژاد قرار داشت: تولید، صادرات، جذب سرمایه و تأمین انرژی برای اقتصاد ایران همگی از مسئولیت‌های اصلی این وزارتخانه خواهد بود.
۲۲۳۲۲۴
