آینده بازار محصولات لبنی در مواجهه با تب برفکی چه خواهد بود؟

بر پایه اعلامیه‌هایی که در تاریخ پنجم ماه مه توسط سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) منتشر گردید، سویه‌ای جدید و جهش‌یافته از بیماری تب برفکی در ابتدا در کشورهای عراق و بحرین شناسایی شد. نخستین هشدارها نیز به‌طور خاص به این دو کشور ارسال شد.

این هشدار جهانی به‌روشنی یک درخواست را مطرح می‌کرد: کشورها باید هر چه سریع‌تر واکسن‌های خود را با این سویه جدید وفق دهند و آمادگی برای کنترل تردد دام و نقاط مرزی را افزایش دهند. با این حال، در ایران، واکسن‌های موجود هنوز مطابق با سویه‌های قدیمی تولید می‌شد و علیرغم اینکه دام‌ها واکسینه شده بودند، ورود ویروس جدید منجر به ایجاد موج شدید تلفات گردید.

در همین زمینه، گزارش‌های دریافتی از برخی استان‌ها، از جمله کرمانشاه، به جابه‌جایی دام‌های وارداتی از قزاقستان به عراق، گوساله‌های خریداری‌شده از پاکستان یا حتی آلودگی تجهیزات حمل‌ونقل اشاره داشتند؛ موضوعی که هنوز هیچ روایت قطعی و رسمی درباره آن ارائه نشده است.

ورود این سویه جدید به دامداری‌ها تنها به افزایش تلفات دامی محدود نشد؛ تب برفکی به‌عنوان یکی از بیماری‌های تاثیرگذار در کاهش تولید شیر شناخته می‌شود و به گفته رضا باکری، دبیر انجمن صنایع لبنی، تنها در ماه‌های ابتدایی شیوع بیماری، میزان عرضه شیر خام در کشور به‌طور میانگین روزانه حدود سه هزار تن کاهش‌یافته است.

این کاهش در عرضه، در بازاری که پیشتر نیز با کمبود نهاده‌های دامی مواجه بود، منجر به به هم‌ریختن تعادل قیمتی گردید و قیمت شیر خام از نرخ مصوب ۲۰هزار تومان به بیش از ۳۵هزار تومان در برخی مناطق افزایش یافت.

باکری در جلسه فوق‌العاده کمیسیون صنایع غذایی اتاق ایران، به‌وضوح اشاره کرد که «عدم توجه به هشدارهای بین‌المللی و تأخیر در به‌روزرسانی واکسن‌ها» دلیل اصلی بروز شوک قیمتی در بازار شیر بوده است. او در این نشست یادآور شد که ترکیه با اقدامات سریع در به‌روزرسانی واکسن‌ها توانسته است بیماری را تحت کنترل درآورد، اما ایران پس از بروز بحران، ناچار به واردات واکسن از همان کشور شد؛ وضعیتی که منجر به تحمل خسارت تا زمان ورود واکسن مؤثر گردیده است.

آسیب‌های ناشی از این بیماری تنها به دامداری‌ها محدود نماند. تأثیر کاهش عرضه شیر خام زمانی بیشتر به‌وضوح نمایان شد که کارخانه‌های لبنی نیز به دلیل مشکلات ارزی، دسترسی به واردات مواد اولیه را از دست دادند. صنعت لبنیات ایران هر سال حدود ۶۰۰ میلیون دلار برای تأمین مواد مصرفی شامل مایه پنیر، استارترهای ماست، پایدارکننده‌ها، پاکت و اقلام اساسی دیگر نیاز دارد.

به‌هرحال، بسیاری از کارخانه‌ها به‌گفته دبیر انجمن صنایع لبنی، ماه‌ها در انتظار تخصیص ارز بوده و برخی واحدها حتی برای ۹ ماه مواد اولیه یا تجهیزات خریداری‌شده را در انبارها نگهداری کرده‌اند اما اجازه ترخیص ندارند.

این شرایط زمانی بحرانی‌تر می‌شود که بدانیم صنعت لبنیات کشور تنها در سال گذشته حوالی یک میلیارد دلار صادرات داشته و به‌طور عملی یکی از زنجیره‌های فعال صادرات غیرنفتی ایران به شمار می‌رود. با این حال، همین زنجیره به دلیل «تأخیر در سیاست‌گذاری ارزی»، در آستانه از دست دادن توان تولید قرار گرفته است.

یکی از نکات قابل‌توجه در این جلسه، اشاره باکری به تخصیص ۹۰۰ میلیون دلار ارز ۲۸هزار و ۵۰۰ تومانی برای تأمین نهاده‌های گاو شیری بود. او تصریح کرد که این یارانه عملاً به دست مصرف‌کننده نهایی نمی‌رسد و تورم در طول زنجیره تولید اثر این یارانه را «کاملاً نابود» کرده است.

نکته‌ای تاریخی نیز این مسئله را روشن‌تر می‌کند: قیمت خرید شیر خام از ۴۸۰ تومان در سال ۱۳۹۰ به رقمی بالای ۳۵هزار تومان افزایش‌یافته است. به بیان دیگر، تمرکز یارانه‌ها در ابتدای زنجیره ــ و نه در انتهای آن ــ طی سال‌های گذشته، نتوانسته است حمایت معناداری از مصرف‌کننده ارائه کند.

باکری در نامه‌ای که به رئیس‌جمهور ارسال کرده، پیشنهاد داده که یارانه ارزی به‌جای نهاده‌ها، در انتهای زنجیره و به‌صورت کارت کالایی لبنیات توزیع شود؛ اقدامی که به گفته او می‌تواند قیمت چند قلم اصلی لبنیات را «تقریباً به نصف» کاهش دهد و تاثیر مستقیم آن بر معیشت خانوارها دیده شود.

وضعیتی که اکنون صنعت لبنیات ایران را در وضعیت بحرانی نیمه قرار داده، ناشی از یک عامل مشخص نیست، بلکه نتیجه هم‌افزایی چند روند است؛ شیوع سویه جدید تب برفکی و کمبود واکسن متناسب؛ تلفات دامی و افت محسوس تولید شیر؛ جهش قیمت شیر خام؛ صف‌های طولانی تخصیص ارز؛ کندی در واردات مواد اولیه و ضعف در سیاست‌های حمایتی. نتیجه این چرخه نه‌تنها ایجاد فشار بر تولیدکنندگان، بلکه کاهش قدرت خرید و مصرف لبنیات در میان مردم است؛ وضعیتی که به اعتقاد کارشناسان، در صورت تداوم، تبعات جدی برای سلامت و امنیت غذایی کشور به‌دنبال خواهد داشت.

۲۲۳۲۲۹