مراقب باشیم که شعلهای بر انبار باروت آسیبپذیران نزنیم/ الزامات خبری که در انتشار اطلاعات باید مد نظر قرار گیرد: از قهرمانسازی و حدس و گمان پرهیز کنیم
نرگس کیانی: «مرگ ناگوار فواد شمس»، نه چیزی بیشتر و نه کمتر و به نظر میرسد که کسی نتواند بر غم این خبر تلخ که در صبح چهارشنبه، ۲۱ آبانماه رسانهای شد، چیزی بیفزاید غیر از این که تاکید شود: «اگر به خودکشی فکر میکنید یا از قصد شخصی دیگری در این باره مطلع هستید، لطفا با شمارههای: ۱۲۳ اورژانس اجتماعی، ۱۴۸۰ صدای مشاور، ۱۱۵ اورژانس شهری تماس بگیرید. سامانه «طعم گیلاس» نیز به عنوان یک سرویس نوشتاری و قابل جستجو در گوگل، امکان دسترسی ۲۴ ساعته به مشاور بحران را بهصورت چت فراهم آورده است.» فواد شمس، یک روزنامهنگار و تحلیلگر سیاسی بود که در تاریخ ۲۲ تیر ۱۳۶۵ در کرج به دنیا آمد. او دارای مدرک کارشناسی ارشد در رشته جغرافیا و برنامهریزی از دانشگاه تهران بود و به تازگی در مهرماه سال جاری در مقطع دکتری جغرافیا و برنامهریزی روستایی دانشگاه تربیت مدرس پذیرفته شده بود. مرگ غیرمنتظره او سبب شد تا دوباره با دکتر امیرحسین جلالی، روانپزشک اجتماعی و رواندرمانگر فردی و گروهی به بحث و تبادل نظر بپردازیم. ایشان که قبلاً نیز بر ضرورت رعایت پروتکلهای انتشار اخبار خودکشی در رسانهها تاکید کرده بود، بار دیگر بر نکاتی اشاره کرد که عدم توجه به آنها میتواند شعلهورکننده بحران برای افراد آسیبپذیر باشد.
تاکید مجدد بر پروتکل انتشار اخبار خودکشی در رسانهها
امیرحسین جلالی ندوشن در پاسخ به این پرسش که رسانهها چه وظیفهای در پیشگیری از سوق دادن افراد آسیبپذیر به سمت خودکشی دارند، گفت: «تنظیم پروتکلهای مربوط به نحوه پوشش اخبار خودکشی و تاکید بر رعایت آنها در رسانهها به دلایلی مهم و اساسی ضروری است؛ یکی از این دلایل به زدودن پیامهای خاص این اخبار مرتبط میشود. پیامهایی که نشاندهنده ساخت و پرداخت تصویر قهرمانانه از فرد و اقدام اوست. انتشار این اخبار نباید به گونهای باشد که عمل خودکشی و شخصی که به این عمل دست زده است، قهرمانانه جلوه کند. در غیر این صورت، ممکن است این اخبار بر برخی افراد، بویژه کسانی که در معرض افکار خودکشی یا سابقه آن قرار دارند، تاثیرگذار باشد. در واقع، چنین اخباری میتوانند به عنوان جرقهای در انبار باروت عمل کنند. به همین دلیل تاکید میشود که در انتشار این اخبار باید دقت کافی به عمل آید تا چنین رخدادهایی به وقوع نپیوندد.»
وی همچنین ادامه داد: «علاوه بر این، بهتر است اخبار خودکشی به عنوان خبر اول رسانهها، چه آنلاین و چه مکتوب، مطرح نشود. به عبارت دیگر، نباید به گونهای تنظیم شوند که به شدت مورد توجه قرار بگیرند. همچنین در تیترها از به کار بردن عبارت «خودکشی» یا معادلهای آن باید پرهیز کرد. در مورد معادلها نیز باید گفت که تعدادی از آنها به اشتباه تصور میشوند که مناسبتر از کلمه «خودکشی» هستند در حالی که بار معنایی آنها ممکن است نادیده گرفته شود. برای مثال، عبارت «مرگ خودخواسته»، فرد را در وضعیت عاملیت قرار میدهد و ایده خودکشی را به عنوان امری مثبت و ارزشمند جلوه میدهد. لازم است که خودکشی چه در تیتر و چه در متن خبر، به عنوان عملی تکعاملی دیده نشود. به همین دلیل نباید عنوان کرد: «دانشآموزی به دلیل فقر خود را کشت» چرا که خودکشی یک پدیده بسیار پیچیده است و «عمل خودکشی» از «زمینهسازهای عوامل خطر خودکشی» دو مقوله متفاوت هستند هرچند که به شدت به یکدیگر مرتبطاند. بنابراین، سادهسازی این موضوع نه تنها راهگشا نخواهد بود بلکه خطر اقدام مجدد را در افراد آسیبپذیر افزایش خواهد داد. همچنین باید از گمانهزنی و مرموز جلوه دادن مساله دوری کرد. در نهایت، اشاره به راهحلهای یاریرسان به افراد آسیبپذیر و ذکر شمارههای تماس ضروری امری واجب است.»
آیا بیان و نوشتن در مورد شیوه مرگ افرادی که به این سرنوشت دچار میشوند، به معنای احترام به حق آنهاست یا نادیدهگرفتن حال افراد آسیبپذیر؟
در ادامه پرسش خبرنگار درباره «خودکشی» به عنوان عامل مرگ، وی اینطور بیان کرد: «این موضوع یکی از مسائلی است که باید مورد توجه قرار گیرد. اگرچه این نکته بخشی از همان پروتکل انتشار اخبار خودکشی است، اما از لحاظ اخلاقی نیز باید در نظر گرفت. در دنیای رسانهای امروز، انتشار اخبار از طریق یک توئیت یا پست اینستاگرام به سادگی ممکن است و افراد الزاماً منتظر اخبار از منابع رسمی نمیمانند. باید به یاد داشته باشید که هر کسی چه به شیوهای، خانواده و دوستانی دارد و در صورتی که شخص شناختهشدهای قرار به این سرنوشت دچار شود، این دایره وسیعتر نیز خواهد شد. این افراد تحت تاثیر این رویداد قرار خواهند گرفت و ممکن است با تروما و سوگ چندلایه و آزاردهندهای مواجه شوند. ضمن اینکه انتشار چنین خبری غالباً به همراه حدس و گمان و تحلیلهای مختلف خواهد بود. حال آنکه ما بهلحاظ علمی میدانیم که بسیاری از این حدس و گمانها در مورد دلایل خودکشی دقیق نیستند. زیرا خودکشی یک پدیدهای بسیار پیچیده است و فضای خبری آن اصطلاحاً به فضایی برای تحلیل و خودنمایی برای دیگران تبدیل میشود. به عقیده من، اگر دایره نزدیکان فرد نسبت به انتشار علت مرگ رضایت نداشته باشند، از نظر اخلاقی باید به خواسته آنان احترام گذاشت. هرچند که در بسیاری از موارد، بویژه در مورد افراد مشهور، اخبار به سرعت منتشر میشوند و من نمیتوانیم مانع از شیوع آنها شویم.»
افکار خودکشی الزاما به معنای نزدیک بودن به اقدام نیست/ کوشش برای ایجاد احساس کنترل
این دانشیار روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی ایران و سخنگوی انجمن علمی روانپزشکان ایران در پایان چنین افزود: «به خاطر داشته باشید افکار خودکشی از جهات و زمینههای متفاوت با اقدام به خودکشی، خصوصاً خودکشیهای مرگبار، متمایز هستند. هرچند خودکشی که به مرگ منتهی میشود، به طور قطع با افکار خودکشی شروع میشود، اما باید تاکید کنم که وجود افکار خودکشی به هیچ وجه به معنای نزدیک بودن به اقدام به خودکشی نیست. به عبارتی دیگر، این افکار در ذهن برخی افراد ممکن است معانی دیگری داشته باشند غیر از آنچه که بیان شد. در واقع، وجود افکار خودکشی بدون اقدام به آن، نشان نمیدهد که فرد از «شهامت کافی» برای این کار برخوردار نیست. افکار خودکشی گاهی اوقات به عنوان روشی برای دستیابی به احساس کنترل تلقی میشوند. به خصوص در شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی که بر زندگی افراد تأثیر میگذارد و احساس کنترل بر شرایط پیرامون، آینده و سرنوشت را از بین میبرد، فکر کردن به خودکشی، میتواند به فرد این احساس را بدهد که دست کم بر نحوه مرگ و زمان و مکان آن مسلط است. بنابراین، در چنین شرایطی، افکار خودکشی میتوانند به نوعی به ایدهای برای ایجاد احساس کنترل تبدیل شوند. این افکار هرگز نشاندهنده نزدیک بودن به اقدام به خودکشی نیست و بالعکس، ممکن است به عنوان محرکی برای جستجوی کمک برای کنار گذاشتن این افکار عمل کنند.»
در پایان، خبرآنلاین بر خود وظیفه میداند که مجدد بر این نکته تاکید کند که اگر به خودکشی میاندیشید یا از قصد فرد دیگری در این زمینه مطلع هستید، لزوماً با شمارههای: ۱۲۳ اورژانس اجتماعی، ۱۴۸۰ صدای مشاور، ۱۱۵ اورژانس شهری تماس بگیرید. همچنین «طعم گیلاس» به عنوان سامانهای نوشتاری و قابل جستجو در گوگل، کمک به مشاوران بحران به شکل ۲۴ ساعته ارائه میدهد.
۲۴۲۲۴۲
